Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) diễn ra tại thành phố Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã chính thức thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026).
Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào đối mà còn là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những đóng góp to lớn của Việt Nam trong lĩnh vực khoa học, giáo dục và văn hóa. Việc UNESCO thông qua Nghị quyết đã khẳng định giá trị bền vững của những tư tưởng, thành tựu học thuật và di sản văn hóa mà danh nhân Lê Quý Đôn để lại cho hậu thế.
“Thần đồng đất Việt” với con đường khoa bảng hiếm có
Lê Quý Đôn sinh ngày 2/8/1726, mất ngày 11/6/1784. Ông sinh ra tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Theo một số tài liệu lịch sử, quê hương của ông trước đây thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình cũ (nay là Hưng Yên).
Tên khai sinh của ông là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, ham học và có trí nhớ đặc biệt xuất sắc. Người đương thời coi ông là một “thần đồng”. Năm Kỷ Mùi, ông theo cha lên kinh thành Thăng Long học tập.
Năm 1743, khi mới 18 tuổi, ông dự thi Hương và đỗ đầu với danh hiệu Giải nguyên. Đến năm 1752, ông tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Hội với danh hiệu Hội nguyên. Sau đó, trong kỳ thi Đình, ông đỗ Bảng nhãn. Do khoa thi năm đó không lấy Trạng nguyên nên có thể nói Lê Quý Đôn đã hoàn thành kỳ tích đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội và Đình.
Con đường quan lộ của ông cũng vô cùng rộng mở. Sau khi đỗ đại khoa, ông được bổ nhiệm làm Thị thư Viện Hàn lâm, rồi Toản tu Quốc sử. Trong suốt cuộc đời làm quan, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng ở cả trung ương lẫn địa phương như Hiệp trấn, Bồi tụng, Thượng thư,...
Nhà trí thức lớn mang tinh thần tự tôn dân tộc
Không chỉ nổi tiếng bởi tài năng học thuật, Lê Quý Đôn còn được đánh giá là một trí thức có tinh thần dân tộc mạnh mẽ.
Năm 1759, ông được cử làm Phó sứ trong đoàn ngoại giao sang nhà Thanh để báo tang và triều cống. Trong chuyến đi này, khi phát hiện quan lại nhà Thanh thường gọi sứ thần Đại Việt bằng những từ mang tính miệt thị như “di quan”, “di mục”, ông đã viết thư phản đối với lập luận sắc bén và đầy thuyết phục. Kết quả, triều đình nhà Thanh phải ra lệnh bãi bỏ cách gọi này và thay bằng danh xưng “An Nam cống sứ”.
Sự việc cho thấy lòng tự tôn dân tộc và bản lĩnh của một trí thức lớn luôn đặt danh dự quốc gia lên hàng đầu.
Sau khi trở về nước, ông tiếp tục được giao nhiều trọng trách. Năm 1764, ông từng dâng sớ đề nghị thiết lập pháp chế để hạn chế tình trạng quan lại lạm quyền nhưng không được chấp thuận. Những năm sau đó, ông nhiều lần đề xuất các chính sách giảm thuế, giảm gánh nặng cho người dân và được đánh giá là một vị quan gần dân, hiểu dân.
Lê Quý Đôn sống trong giai đoạn đất nước nhiều biến động với những dấu hiệu suy thoái của chế độ phong kiến, các cuộc khởi nghĩa nông dân và những xung đột chính trị kéo dài. Chính thực tiễn ấy đã hun đúc nên tư tưởng nhập thế, khát vọng giúp đời và tinh thần trách nhiệm lớn lao của ông đối với vận mệnh dân tộc.
“Bách khoa toàn thư sống” của Việt Nam thời phong kiến
Lê Quý Đôn được xem là nhà trí thức đọc nhiều nhất, viết nhiều nhất của Việt Nam thời trung đại. Dù một phần tác phẩm đã thất lạc theo thời gian, hiện nay vẫn còn khoảng 40 bộ sách của ông được lưu giữ.
Kho tàng trước tác đồ sộ ấy bao quát hầu hết các lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, văn hóa, triết học, nông nghiệp, thiên văn đến giáo dục.
Các tác phẩm nổi tiếng của ông gồm: Vân Đài Loại Ngữ, Kiến Văn Tiểu Lục, Đại Việt Thông Sử, Phủ Biên Tạp Lục, Bắc Sứ Thông Lục, Toàn Việt Thi Lục, Hoàng Việt Văn Hải, Quần Thư Khảo Biện, Quế Đường Thi Tập, Quế Đường Văn Tập...
Riêng trong tác phẩm Vân Đài Loại Ngữ, ông đã trích dẫn tới 557 đầu sách khác nhau, cho thấy vốn tri thức uyên bác hiếm có.
Các công trình của Lê Quý Đôn thường được chia thành 5 nhóm chính gồm các sách bàn về kinh điển Nho học; các công trình khảo cứu cổ thư; các bộ sưu tập thơ văn; các tác phẩm lịch sử, địa lý và các sáng tác thơ văn của chính ông.
Nhờ đó, nhiều tác phẩm của ông được ví như những bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam.
Trước đó, trong Nghị quyết 41C/15, UNESCO đã xác định nhiều tiêu chí quan trọng để tôn vinh các danh nhân có đóng góp nổi bật cho văn hóa, giáo dục và hòa bình thế giới. Việc đưa Lê Quý Đôn vào danh sách kỷ niệm quốc tế là sự ghi nhận đối với một học giả có tư tưởng tiến bộ, tinh thần học tập không ngừng nghỉ và những đóng góp to lớn cho kho tàng tri thức nhân loại.
Nhà sử học Phan Huy Chú từng nhận xét về ông: “Ông có tư chất khác đời, thông minh hơn người mà vẫn giữ tính nết thuần hậu, lại chăm học không biết mỏi. Tuy đỗ đạt vinh hiển, tay vẫn không rời quyển sách. Bình sinh làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng trên đời”.
Có thể nói, ở bất cứ vị trí nào, từ nhà giáo, học giả, sử gia, quan lại đến nhà ngoại giao, Lê Quý Đôn đều để lại những dấu ấn đặc biệt. Ông không chỉ là nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thời phong kiến mà còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học, lòng tự tôn dân tộc và khát vọng cống hiến cho xã hội.
Với những đóng góp của mình, tên của ông được đặt cho nhiều trường chuyên ở Việt Nam và rất nhiều ngôi trường THPT khác như một nguồn động lực để giúp các em học sinh cố gắng, phấn đấu và noi theo tấm gương ông.
Đó là các trường THPT chuyên Lê Quý Đôn ở nhiều tỉnh thành như Đà Nẵng, Khánh Hòa, Điện Biên, Quảng Trị, Lai Châu...
Gần 300 năm sau ngày sinh danh nhân Lê Quý Đôn, những giá trị mà ông để lại vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ người Việt Nam trên hành trình học tập, nghiên cứu và phụng sự đất nước.
