Mỗi giai đoạn của văn học Việt Nam đều có những gương mặt tiêu biểu góp phần định hình diện mạo của cả một thời đại. Họ không chỉ phản ánh hiện thực bằng ngôn từ mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về thân phận con người, về xã hội và về những giá trị mà con người theo đuổi.
Trong dòng chảy ấy, Nam Cao là nhà văn có vị trí đặc biệt. Ông được đánh giá là cây bút hiện thực xuất sắc của văn học Việt Nam thế kỷ XX, người đã để lại nhiều tác phẩm kinh điển với giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc. Dù đã nhiều năm trôi qua, tên tuổi Nam Cao vẫn được nhắc đến như một biểu tượng của văn học hiện thực Việt Nam.
Cây bút đỉnh cao của văn học hiện thực Việt Nam
Nam Cao là bút danh của nhà văn, nhà báo, liệt sĩ Trần Hữu Tri. Ông sinh ngày 29/10/1915 trong một gia đình nông dân tại làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, huyện Nam Sang (xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam cũ). Đây không chỉ là quê hương của nhà văn mà còn là nơi sản sinh những nguyên mẫu nhân vật nổi tiếng làm nên tên tuổi ông sau này như Thị Nở, Bá Kiến, Binh Chức, Lão Hạc, Dì Hảo, Lang Rận hay Trạch Văn Đoành.
Năm 1934, khi mới 19 tuổi, Nam Cao bước vào làng văn với những truyện ngắn mang màu sắc lãng mạn như Cảnh Cuối Cùng, Hai Cái Xác, Nghèo, Những Cánh Hoa Tàn, Một Bà Hào Hiệp, Cái Chết Của Con Mực... Tuy nhiên, phải đến năm 1941, khi kiệt tác Đôi Lứa Xứng Đôi (sau này đổi tên thành Chí Phèo) ra đời, phong cách hiện thực đặc sắc của ông mới thực sự được khẳng định.
Dù đến với văn học hiện thực muộn hơn các tên tuổi lớn như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan hay Vũ Trọng Phụng, Nam Cao nhanh chóng khẳng định vị thế bằng hàng loạt truyện ngắn xuất sắc viết về người nông dân. Với hơn 20 tác phẩm tiêu biểu như Chí Phèo, Lão Hạc, Một Đám Cưới, Một Bữa No, Lang Rận, Điếu Văn, Mua Danh, Tư Cách Mõ... ông đã dựng nên bức tranh chân thực về nông thôn Việt Nam giai đoạn 1940-1945.
Xuất phát từ quan niệm "nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối", Nam Cao luôn hướng ngòi bút vào hiện thực đời sống, phản ánh những đau khổ, bất công của con người. Cùng với Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng..., ông góp phần quan trọng tạo nên những thành tựu nổi bật của dòng văn học hiện thực Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Chí Phèo - kiệt tác được dịch ra nhiều thứ tiếng
Được viết vào tháng 2/1941, Chí Phèo là tác phẩm xuất sắc nhất của Nam Cao và là một trong những kiệt tác của văn học Việt Nam hiện đại. Tác phẩm từng được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn lớp 11 cũ.
Tác phẩm là truyện ngắn đầu tiên phản ánh bi kịch người nông dân bị "lưu manh hóa", thay vì chỉ dừng lại ở số phận bị bần cùng hóa như trong Lão Hạc hay Tắt Đèn.
Nhân vật Chí Phèo là hình tượng mở đường cho tư tưởng phản kháng trong văn học hiện thực. Dù kết thúc bằng bi kịch, việc Chí Phèo giết Bá Kiến trước khi tự sát đã thể hiện sự vùng lên chống lại cái ác và đòi quyền sống cho bản thân, khác với sự cam chịu hoặc bế tắc của nhiều nhân vật nông dân trong các tác phẩm trước đó.
Đến nay, Chí Phèo được ghi nhận đã dịch ra ít nhất 3 ngôn ngữ phổ biến trên thế giới gồm tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Trung.
Tại Pháp, tác phẩm được xuất bản với tên Chi pheo, paria casse-cou: et autres nouvelles (tạm dịch: Chí Phèo, kẻ cùng khổ liều mạng và những truyện ngắn khác). Giới nghiên cứu và độc giả Pháp từng nhận xét nhân vật Chí Phèo có những nét tương đồng với các nhân vật trong kiệt tác Những Người Khốn Khổ của Victor Hugo.
Với tiếng Anh, tác phẩm xuất hiện trong tuyển tập Chi Pheo and Other Stories do Nhà xuất bản Ngoại văn Hà Nội phát hành năm 1983.
Tại Trung Quốc, Chí Phèo được dịch phục vụ nghiên cứu và giảng dạy, trong đó tên nhân vật được giữ nguyên hoặc phiên âm tương đương là 奇菲欧 hoặc 奇菲奥.
Không chỉ được dịch ra nhiều ngôn ngữ, tác phẩm còn xuất hiện tại nhiều trường đại học danh tiếng trên thế giới.
Đại học Victoria (Úc) sử dụng tác phẩm trong nghiên cứu tiến sĩ với đề tài Socialist Realism in Vietnamese Literature: An Analysis of the Relationship between Literature and Politics.
Thư viện của Đại học Stanford (Mỹ) hiện cũng lưu trữ tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao. Ngoài ra, Đại học Oxford từng xuất bản tuyển tập The Light of the Capital: Three Modern Vietnamese Classics, giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam, trong đó có Chí Phèo của Nam Cao cùng các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng và Nguyên Hồng.
Tại Đại học Duke (Mỹ), Chí Phèo được xem là một tác phẩm kinh điển để nghiên cứu dưới góc nhìn lịch sử và chính trị. Đại học Tây Úc cũng sử dụng tác phẩm làm tài liệu tham khảo trong luận án tiến sĩ nghiên cứu về dịch thuật giữa tiếng Việt và tiếng Anh.
Đặc biệt, Giáo sư Ngô Như Bình – người đầu tiên giảng dạy ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam tại Đại học Harvard đã đưa Chí Phèo vào chương trình giảng dạy cho sinh viên trường.
Trong nhiều nghiên cứu quốc tế, Chí Phèo thường được đặt cạnh những tác phẩm nổi tiếng như Những Người Khốn Khổ của Victor Hugo hay AQ Chính Truyện của Lỗ Tấn. Tại Việt Nam, tác phẩm cũng nhiều lần được chuyển thể thành phim, nổi tiếng nhất là bộ phim kinh điển Làng Vũ Đại Ngày Ấy của đạo diễn Phạm Văn Khoa.
Cuộc đời cống hiến và di sản còn sống mãi của nhà văn Nam Cao
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nam Cao tiếp tục có nhiều đóng góp quan trọng cho văn học cách mạng. Ông tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc, giữ vai trò Thư ký tòa soạn tạp chí Tiên Phong, tham gia đoàn quân Nam tiến với tư cách phóng viên rồi công tác tại chiến khu Việt Bắc cho báo Cứu Quốc.
Năm 1950, ông làm việc tại tạp chí Văn Nghệ thuộc Hội Văn nghệ Việt Nam và là Ủy viên Tiểu ban Văn nghệ Trung ương. Trong suốt những năm tháng ấy, Nam Cao sống và sáng tác hết mình cho cách mạng.
Ngày 30/11/1951, trên đường vào vùng địch hậu Liên khu III công tác, Nam Cao cùng đoàn cán bộ bị phục kích và hy sinh anh dũng khi mới 36 tuổi. Ông ngã xuống giữa lúc tài năng đang ở độ chín, khi bản thảo cuối cùng của tác phẩm Định Mức còn chưa khô mực.
Dù cuộc đời ngắn ngủi, Nam Cao đã để lại một di sản đồ sộ cho văn học Việt Nam. Năm 1996, ông được Đảng và Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 cho các tác phẩm tiêu biểu như Nhật Ký Ở Rừng, Đôi Mắt, Sống Mòn, Chí Phèo và Nửa Đêm.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày mất, những trang văn của Nam Cao vẫn tiếp tục được đọc, nghiên cứu và giảng dạy ở nhiều quốc gia. Từ ngôi làng Đại Hoàng nhỏ bé, Chí Phèo đã vượt qua biên giới ngôn ngữ để trở thành một trong những tác phẩm Việt Nam có sức ảnh hưởng quốc tế sâu rộng nhất.
