Gia Cát Lượng (181 – 234), tự Khổng Minh, hiệu Ngọa Long, là tể tướng, công thần khai quốc của nhà Thục Hán thời Tam quốc. Trong lịch sử Trung Quốc, Gia Cát Lượng được công nhận là một trong những chiến lược gia vĩ đại và xuất sắc nhất.
Gia Cát Lượng lấy vợ từ trước khi theo Lưu Bị. Vợ Gia Cát Lượng là Hoàng Nguyệt Anh, con gái của danh sỹ Hoàng Thừa Ngạn. Dù không sở hữu nhan sắc xinh đẹp nhưng vợ Gia Cát Lượng nổi tiếng là thông minh, hỗ trợ nhiêu cho sự nghiệp của ông.
Họ có 4 người con, đầu tiên là con nuôi. Tiếp đến, họ sinh con trai Gia Cát Chiêm và hai cô con gái.
Theo sách Tam quốc chí, năm 225, khi Gia Cát Chiêm lên 8 tuổi, Gia Cát Lượng khi đó ở huyện Vũ Công viết thư gửi anh trai mình là Gia Cát Cẩn ở Đông Ngô, nhận xét về con trai như thế này: "Chiêm nay 8 tuổi, thông tuệ khải ái, hiềm là nó sớm chín, sợ rằng chẳng có chí khí lớn".
Lớn lên, Gia Cát Chiêm nổi danh nước Thục về sự thông tuệ, hiểu rộng nhớ dai cũng như cầm kỳ thi họa. Khả năng giao tiếp khéo léo, hòa nhã giúp Gia Cát Chiêm thu phục nhân tâm và được nhiều nhân sỹ theo về. Khi đó, người nước Thục đa số đều tin rằng Gia Cát Chiêm sẽ "bắt kịp" cha.
Năm 234, Gia Cát Lượng mất ở gò Ngũ Trượng trong chiến dịch Bắc Phạt lần thứ 6. Gia Cát Chiêm khi đó 17 tuổi, được Hậu chủ Lưu thiện gả công chúa và phong làm Kỵ đô úy.
Năm 18 tuổi, Gia Cát Chiêm được thăng làm Vũ lâm Trung lang tướng. Chưa đầy 20 tuổi, ông nắm chức Thượng thư Bộc xạ, gia thêm chức Quân sư tướng quân, tập tước Vũ Hương hầu.
Năm 263, quân Ngụy do tướng Chung Hội và Đặng Ngải chỉ huy dẫn 18 vạn quân chinh phạt nước Thục. Cánh quân của Chung Hội bị Khương Duy chặn lại. Trong khi đó, Đặng Ngải dẫn quân lẻn qua đường núi Âm Bình, vượt qua Cảnh Cốc, mưu đánh úp Thành Đô. Khi đó, hầu hết các tướng lĩnh đều theo Khương Duy giữ phòng tuyến Kiếm Các, hoàng đế Lưu Thiện bèn lệnh cho Gia Cát Chiêm ra chống lại Đặng Ngải.
Gia Cát Chiêm lĩnh quân ra chống giữ. Đáng lưu ý, các tướng trong quân của Gia Cát Chiêm hầu hết đều là con cháu của khai quốc công thần nhà Thục Hán: Gia Cát Thượng là con trưởng của Chiêm, cháu đích tôn của Gia Cát Lượng; Trương Tuân là con trai của Trương Bào, cháu Trương Phi; Hoàng Sùng là con trai của Hoàng Quyền; Lý Cầu là cháu gọi Lý Khôi bằng bác.
Quân Thục do Gia Cát Chiêm chỉ huy càng đánh càng thua, phải lui về giữ ải Miên Trúc. Đặng Ngải đưa thư dụ hàng Gia Cát Chiêm : "Nếu ngài theo hàng, tôi sẽ dâng biểu xin cho làm Lang Nha Vương". Gia Cát Chiêm nghe vậy phẫn nộ, chém sứ giả, dẫn quân ra đánh, cuối cùng chết trên sa trường.
Cha mất, Gia Cát Thượng xông thẳng vào quân Ngụy rồi tử trận. Ải Miên Trúc bị mất, lá chắn cuối cùng của Thành Đô bị vỡ. Con trai Lưu Bị đầu hàng. Nhà Thục Hán sụp đổ.
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, Gia Cát Chiêm sở học hơn người, lại là con trai của công thần Gia Cát Lượng nên được Hậu chủ Lưu Thiện, các quan trong triều cũng như người dân quý trọng. Tuy nhiên, thiếu sót của Gia Cát Chiêm là ông không có kinh nghiệm đánh trận. Khi Gia Cát Lượng năm lần bảy lượt Bắc phạt, Gia Cát Chiêm vẫn ở tuổi thiếu niên nên không thể theo cha ra trận.
Gia Cát Chiêm kế thừa tấm lòng "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi" của cha mình và đã anh dũng tử trận khi nhà Thục Hán sắp sụp đổ. Cùng với cha và con trai, Gia Cát Chiêm tạo nên tấm gương "ba đời trung liệt" nổi tiếng lịch sử.
Sử sách đánh giá về con trai Gia Cát Lượng: "Chiêm dẫu có trí chẳng đủ phù giúp lúc nguy nan, có dũng chẳng đủ để cự địch, bên ngoài chẳng giúp được quốc gia, bên trong chẳng thể thay đổi triều chính nhưng hiếu trung còn mãi".
