Là một trong Tứ đại danh tác của Trung Hoa, Tam quốc diễn nghĩa không chỉ khắc họa hàng loạt nhân vật lịch sử sống động mà còn xây dựng nên những trận đấu trí khó quên. Trong đó, những màn so tài mưu lược luôn để lại ấn tượng sâu sắc. Nhắc đến các mưu sĩ hàng đầu trong Tam quốc diễn nghĩa, Gia Cát Lượng chắc chắn là cái tên nổi bật nhất.
Nhìn lại thời điểm ban đầu, thế lực của Lưu Bị gần như yếu nhất trong các chư hầu. Thế nhưng nhờ trí tuệ và sự phò tá của Gia Cát Lượng, Lưu Bị từng bước gây dựng cơ đồ, ổn định nền tảng quốc gia, cuối cùng lập nên nhà Thục Hán. Dù kết cục không trọn vẹn, tài năng và trí tuệ của Gia Cát Lượng vẫn là điều không thể phủ nhận.
Trong Tam quốc diễn nghĩa, màn Không thành kế được xem là đỉnh cao trí tuệ của Gia Cát Lượng. Ông đã khiến đại quân do Tư Mã Ý chỉ huy phải không đánh mà lui, giữ vững thành trì. Tuy nhiên, bên cạnh sự khâm phục, chi tiết này cũng khiến không ít người đặt câu hỏi: một mưu sĩ lão luyện như Tư Mã Ý, vì sao lại dễ dàng trúng kế đến vậy? Phải chăng phía sau còn có những nguyên nhân khác?
Thời khắc nguy cấp của Thục Hán và Gia Cát Lượng
Năm 222, Lưu Bị đại bại trong cuộc giao tranh với Tôn Quyền, buộc phải rút về thành Bạch Đế. Trong đau buồn và phẫn nộ, ông phó thác toàn bộ cơ nghiệp cho Gia Cát Lượng, kỳ vọng người tri kỷ này sẽ thay mình hoàn thành chí lớn. Mối quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng không chỉ là vua tôi thông thường, mà còn là sự tin cậy hiếm có trong lịch sử.
Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng vừa đau xót vừa lo lắng cho tiền đồ Thục Hán. Quan Vũ, Trương Phi đều đã mất, các tướng lĩnh có khả năng tác chiến ngày càng ít. Bên ngoài, nước Ngụy hùng mạnh luôn rình rập. Chỉ cần một bước đi sai lầm, cơ nghiệp gây dựng bao năm có thể tan thành mây khói. Dẫu vậy, Gia Cát Lượng vẫn không cho phép mình thoái lui.
Đến niên hiệu Kiến Hưng thứ sáu, Gia Cát Lượng hay tin Ngụy đế Tào Phi qua đời, quyền lực triều Ngụy rơi vào tay Tư Mã Ý. Ông cho rằng đây là cơ hội ngàn năm có một. Một mặt, Gia Cát Lượng dùng kế ly gián làm rối loạn nội bộ Ngụy, mặt khác dẫn đại quân tiến công. Tào Duệ mới lên ngôi, lòng đầy nghi kỵ, để bảo vệ ngôi vị đã nhanh chóng bãi chức Tư Mã Ý, tạo thời cơ cho Thục quân liên tiếp thắng lợi, chiếm được ba vùng đất.
Thế nhưng cục diện nhanh chóng xoay chuyển. Năm 228, Gia Cát Lượng lại đối đầu với Tư Mã Ý, lần này thế cờ trong tay ông gần như trống rỗng. Nguyên nhân bắt nguồn từ thất bại ở Nhai Đình. Gia Cát Lượng giao trọng trách cho Mã Tắc, người vốn bị Lưu Bị đánh giá là "nói hay làm dở". Quả nhiên, Mã Tắc thất bại thảm hại, khiến Thục quân mất nguồn tiếp tế, tổn thất nặng nề, Nhai Đình thất thủ.
Khi Tư Mã Ý sắp dẫn đại quân tiến đánh Tây Thành, trong tay Gia Cát Lượng chỉ còn lại binh sĩ già yếu, thương bệnh. Nếu là người khác, có lẽ đã chọn rút lui hoặc đầu hàng. Nhưng Gia Cát Lượng thì không. Trong cơn nguy cấp, ông quyết định ở lại Tây Thành, nghĩ ra một kế sách cực kỳ mạo hiểm – Không thành kế.
Không thành kế trên chiến trường
Tư Mã Ý là kình địch cả đời của Gia Cát Lượng, đồng thời cũng là người hiểu rõ tài trí của ông. Chính sự hiểu biết này tạo tiền đề cho Không thành kế phát huy tác dụng.
Gia Cát Lượng ra lệnh mở toang cổng thành, cho dân chúng ẩn trong nhà, sai hai mươi binh sĩ giả làm thường dân quét dọn đường phố, tạo cảm giác trong thành vẫn yên ổn. Bản thân ông ung dung lên lầu thành, đốt hương, gảy đàn, vẻ mặt thản nhiên. Bên cạnh, hai đứa trẻ bình thản quạt gió, hầu hương, không chút hoảng loạn.
Cảnh tượng ấy, nếu là người khác nhìn thấy, hẳn sẽ cho rằng Gia Cát Lượng đang nhàn tản tiêu dao. Nhưng khi Tư Mã Ý kéo quân đến Tây Thành, khung cảnh "trái khoáy" này lại khiến ông lập tức sinh nghi. Trong mắt Tư Mã Ý, Gia Cát Lượng tuyệt đối không phải người liều lĩnh đến mức mở cửa thành đón quân địch. Ông tin rằng trong thành ắt có mai phục, chỉ chờ quân Ngụy sa bẫy.
Tư Mã Ý – không phải mưu sĩ tầm thường
Không thành kế trở thành kinh điển không chỉ vì sự thông minh của Gia Cát Lượng, mà còn bởi sự thận trọng của Tư Mã Ý. Theo Sohu và Sina, có ý kiến cho rằng, Tư Mã Ý không hẳn không nhìn ra kế này, mà là lựa chọn "thuận nước đẩy thuyền".
Thời điểm đó, địa vị của Tư Mã Ý trong triều Ngụy chưa vững chắc, luôn bị họ Tào nghi kỵ. Ông hiểu rằng, nếu liều lĩnh tấn công Tây Thành mà thất bại, hậu quả chính trị sẽ vô cùng nghiêm trọng. Thậm chí, ngay cả khi thắng, mối đe dọa từ nội bộ Ngụy quốc cũng sẽ dồn cả về phía ông. Vì vậy, rút quân là lựa chọn an toàn nhất.
Trong lịch sử Trung Hoa, mối quan hệ quân thần như Lưu Bị – Gia Cát Lượng là cực kỳ hiếm. Chính sự tin tưởng tuyệt đối ấy đã tạo nên kỳ tích. Ngược lại, quan hệ giữa họ Tào và Tư Mã Ý luôn chứa đầy nghi kỵ.
Nếu Tư Mã Ý nhận được sự tin cậy tương tự, có lẽ lựa chọn của ông trước Không thành kế đã khác. Nhưng lịch sử không có chữ "nếu". Trong bối cảnh ấy, việc Tư Mã Ý rút quân không chỉ vì sợ mai phục, mà còn vì cục diện chính trị phía sau.
Và cũng chính vì thế, hai đứa trẻ đứng bình thản trên lầu thành, tưởng chừng là chi tiết nhỏ, lại trở thành điểm nghi vấn lớn nhất của toàn bộ Không thành kế, nơi mà mưu lược, tâm lý và quyền lực chính trị giao thoa trong một khoảnh khắc ngắn ngủi của lịch sử.
Theo Sohu, Sina, 163
Theo CFB
