Ai - lợi và hại - Những sự thật chưa biết về trí tuệ nhân tạo

“AI- Lợi và hại” của hai tác giả Arvind Narayanan và Sayash Kapoor là một quyển sách công phu, tập hợp nhiều tư liệu, kết quả nghiên cứu rất đáng để tham khảo về trí tuệ nhân tạo (AI). Sách được trình bày khá dễ đọc, dễ tiếp cận với bất kỳ ai muốn tìm hiểu những thông tin, kiến thức cơ bản; những ưu, khuyết điểm, lợi và hại của AI - một lĩnh vực đang phát triển rất nhanh, thu hút nhiều sự hào hứng lẫn e dè, và cũng gây rất nhiều tranh cãi hiện nay.

Hiểu về AI

“AI- Lợi và hại” sẽ cung cấp cho bạn một cách có hệ thống những khái niệm, kiến thức cơ bản, lịch sử hình thành, những gì đang diễn ra, cùng xu hướng phát triển của trí tuệ nhân tạo. Quan trọng hơn, sách phân tích những lợi ích và đào sâu những điều nhiều người chưa hiểu đúng về AI, cũng như những mặt gây hại khi thổi phồng về AI, mà tác giả gọi là “Trò bịp AI”.

Theo các tác giả, công nghệ AI tạo sinh đang phát triển nhanh chóng, với những tiến bộ rõ rệt và xác thực. Nhưng đây vẫn là một sản phẩm còn non trẻ, chưa đủ tin cậy và dễ bị khai thác sai mục đích. Đồng thời, sự phổ biến của nó còn đi kèm với nhiều lời quảng cáo thổi phồng, nỗi lo sợ và sự nhiễu loạn thông tin.

Trái ngược với AI tạo sinh là AI dự đoán, tạo ra các dự đoán về tương lai để hỗ trợ việc ra quyết định trong hiện tại. Hiện nay, cả doanh nghiệp và chính phủ đều đang sử dụng AI dự đoán, nhưng điều đó không có nghĩa là nó thực sự hiệu quả. Thật khó mà dự đoán tương lai và AI không làm thay đổi được thực tế này. Vấn đề là AI dự đoán thường được chào bán kèm theo những lời quảng cáo phóng đại và người ta sử dụng nó để đưa ra các dự báo ảnh hưởng đến cuộc sống và sự nghiệp của nhiều người. Đây chính là lĩnh vực mà “trò bịp AI” xuất hiện nhiều nhất.

Tác giả sách cho rằng, “Trò bịp AI” là AI không thể hoạt động đúng như những gì được quảng cáo. Vì AI là một khái niệm đề cập đến hàng loạt công nghệ và ứng dụng khác nhau. Hầu hết chúng ta chưa được trang bị đầy đủ kiến thức để phân biệt rõ đâu là loại AI có hiệu quả thực sự như hứa hẹn, và đâu chỉ là sản phẩm của chiêu trò tiếp thị.

Mong muốn của tác giả là quyển sách này sẽ đóng vai trò như một cẩm nang giúp người đọc nhận diện “trò bịp AI” và những lời quảng cáo thổi phồng về công nghệ này. Tác giả cũng chia sẻ phương pháp thực tiễn để người đọc đánh giá mức độ tin cậy của một tuyên bố nào đó về sự tiến bộ của AI, nhờ vậy người đọc có thể tiếp cận các tin tức về AI với sự hoài nghi có cơ sở và chú ý được những chi tiết bị che khuất.

Đọc sách, người đọc sẽ được tiếp cận nhiều dẫn chứng sinh động về những lợi ích to lớn của AI. Đồng thời cũng bất ngờ với những nhược điểm gây nên những hậu quả tai hại. Ví dụ những sai sót trong ứng dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt đã dẫn đến nhiều trường hợp cảnh sát bắt giữ nhầm người. Hoặc nếu công nghệ nhận diện khuôn mặt rơi vào tay kẻ xấu, sẽ xảy ra nhiều hậu quả có thể rất nghiêm trọng.

Hay trong lĩnh vực giáo dục, AI có thể viết bài luận và vượt qua các kỳ thi đại học. Nếu được giám sát đúng đắn, AI có thể trở thành một công cụ học tập quý giá. Nhưng để đạt được điều đó, giáo viên cần phải cải tổ chương trình, phương pháp giảng dạy và cả cách thức kiểm tra, đánh giá. Tuy nhiên, trên thực tế, ở nhiều nơi, ChatGPT lại trở thành một công cụ có nguy cơ bị hàng triệu sinh viên lợi dụng để gian lận. Và còn rất nhiều lợi ích cũng như tác hại từ AI liên quan đến nhiều lĩnh vực khác, như khám chữa bệnh, truyền thông…

Thổi phồng công nghệ, dùng tiền để làm suy yếu vai trò giám sát

“AI- Lợi và hại” khá dày, với tám chương sách, nhưng có tính hệ thống cao, mạch lạc nên dễ nắm bắt.

Người đọc sẽ dần bị lôi cuốn, khi các tác giả đi sâu vào những rủi ro với sự tồn vong của con người, khi một số người lo sợ rằng AI có thể trở nên quá thông minh và vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Đối với lĩnh vực mạng xã hội, nơi các thuật toán AI đóng vai trò trung tâm trong việc lựa chọn nội dung mà người dùng nhìn thấy. Câu hỏi cốt lõi được đặt ra là: liệu AI có thể xác định và loại bỏ nội dung độc hại mà vẫn bảo vệ tự do ngôn luận như các công ty công nghệ hứa hẹn?

Tác giả cũng đưa ra nhiều dẫn chứng sinh động về việc các công ty không chỉ thổi phồng công nghệ của mình, mà còn dùng quyền lực và tiền bạc để làm suy yếu vai trò giám sát của giới học thuật và báo chí. Và điều trớ trêu là nhiều nhà nghiên cứu cũng góp phần lan truyền sự phóng đại đó, thay vì phản biện nó. Các tác giả cũng phân tích kỹ vai trò của truyền thông trong việc vô tình hoặc cố ý góp phần thổi bùng ngọn lửa phóng đại AI; đồng thời hướng dẫn người đọc cách đọc tin tức tỉnh táo hơn.

Tác giả cho rằng những rủi ro lớn nhất cho nhân loại sẽ xuất phát từ việc con người lạm dụng AI, chứ không phải từ việc AI trở nên gian xảo. Và mọi nổ lực chống lại việc lạm dụng cũng sẽ giúp ngăn chặn các rủi ro khi AI trở nên gian xảo.

Cùng trăn trở và tâm huyết về vấn đề này, trong lá thư phần phụ lục sách, giáo sư John Vu (tác giả của Muôn kiếp nhân sinh) cũng bày tỏ niềm tin rằng một khi đã được giáo dục cẩn thận, đã hiểu biết và có trách nhiệm, thì bất kể làm gì, người ta cũng sẽ không gây hại cho ai. Trí thông minh nhân tạo chỉ là một công cụ, sử dụng thế nào còn tùy thuộc vào mỗi người. Dĩ nhiên, việc này đòi hỏi những người tạo dựng phải tự trau dồi bản thân với mục tiêu làm sao không gây tổn hại cho người khác, hay nói rộng hơn là làm sao giảm thiểu đau khổ, tổn hại cho tất cả mọi người, chứ không riêng gì những người tương tác với AI. Có như thế thì tương lai công nghệ mới trở nên tốt đẹp.

Đọc “AI- Lợi và hại”, bạn sẽ nhận ra đó không chỉ là câu chuyện của công nghệ, của lợi và hại, mà còn là câu chuyện của nhân sinh.

Narayanan và Kapoor

Arvind Narayanan là giáo sư ngành khoa học máy tính và giám đốc Trung tâm Chính sách Công nghệ Thông tin tại Đại học Princeton. Narayanan nổi tiếng với các công trình tiên phong về quyền riêng tư, bảo mật và đạo đức dữ liệu. Anh từng nhận giải thưởng danh giá PECASE do Tổng thống Mỹ trao tặng cho các nhà khoa học trẻ xuất sắc.

Sayash Kapoor từng là kỹ sư phần mềm tại Facebook, hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Princeton chuyên về các tác động xã hội của AI, với trọng tâm là mình bạch, trách nhiệm và tái lập nghiên cứu. Các công trình của Kapoor được trao nhiều giải thưởng. Anh cũng góp mặt trong danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực AI do tạp chí TIME công bố.

Theo TTO