AI – Lợi và hại: Khi câu trả lời nghe quá đúng ta đang tin vào trí tuệ hay ảo giác?

Có một buổi tối, tôi thử hỏi AI về một vấn đề tài chính cá nhân. Câu trả lời hiện ra nhanh, gọn, mạch lạc – gần như hoàn hảo. Đọc xong, tôi suýt tin ngay. Nhưng rồi khi kiểm tra lại, vài chi tiết bắt đầu “lệch nhịp”. Không sai trắng trợn, mà sai theo kiểu đủ tinh vi để người ta… không nhận ra.

Và đó là lúc một câu hỏi xuất hiện: thứ khiến AI nguy hiểm, liệu có phải là việc nó sai – hay là việc nó sai một cách rất thuyết phục?

Chỉ trong vài năm, trí tuệ nhân tạo đã len vào gần như mọi ngóc ngách của đời sống. Từ việc viết email, chỉnh sửa hình ảnh, cho đến hỗ trợ ra quyết định trong tuyển dụng, tài chính hay y tế. Sau cú bùng nổ của ChatGPT cuối năm 2022, AI không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành một phần của thói quen số hằng ngày. Nhưng càng sử dụng nhiều, một thực tế dần hiện ra: chúng ta có thể đang hiểu sai bản chất của công nghệ này.

Cuốn sách “AI – Lợi và Hại” (tựa gốc AI Snake Oil) của Arvind Narayanan và Sayash Kapoor không tìm cách tô vẽ hay phủ nhận AI. Thay vào đó, nó giống như một bước lùi cần thiết – để nhìn rõ hơn những gì đang bị che khuất bởi sự hào hứng công nghệ.

Narayanan – giáo sư khoa học máy tính và giám đốc Trung tâm Chính sách Công nghệ Thông tin tại Đại học Princeton – là một trong những người tiên phong nghiên cứu về quyền riêng tư và đạo đức dữ liệu. Kapoor – cựu kỹ sư Facebook, hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ – lại tập trung vào tác động xã hội của AI, đặc biệt là tính minh bạch và trách nhiệm.

Họ không đứng ngoài cuộc. Họ đang ở trung tâm của nó.

Một trong những hình ảnh đáng nhớ nhất trong cuốn sách là khái niệm “dầu rắn”. Cuối thế kỷ 19, dầu rắn từng được bán như một loại thuốc chữa bách bệnh. Người ta tin, mua, sử dụng – cho đến khi nhận ra phần lớn chỉ là một trò thổi phồng.

AI hôm nay, ở một góc nhìn nào đó, cũng đang đi theo quỹ đạo tương tự.

Không phải tất cả đều vô giá trị. Nhưng rất nhiều thứ được quảng bá như thể có thể thay thế con người, trong khi thực chất chỉ hoạt động tốt trong những điều kiện rất hạn chế.

Điểm cốt lõi nằm ở cách AI vận hành. Nó không “hiểu” thông tin như con người. Nó không có khả năng phân biệt đúng – sai theo nghĩa nhận thức. Thay vào đó, AI học cách nhận diện các mẫu trong ngôn ngữ, rồi ghép chúng lại thành câu trả lời hợp lý nhất có thể. Nói cách khác, nó được huấn luyện để tạo ra câu trả lời nghe “có vẻ đúng”, chứ không phải đảm bảo chúng thực sự chính xác.

Điều này giải thích vì sao AI có thể viết những đoạn văn rất trôi chảy, thậm chí đầy sức thuyết phục – nhưng lại chứa những chi tiết không tồn tại. Và nếu người đọc không kiểm chứng, ranh giới giữa thông tin và tưởng tượng gần như biến mất.

Ở cấp độ cao hơn, AI còn được dùng để dự đoán hành vi con người: từ khả năng tái phạm tội, hiệu suất làm việc, cho đến nguy cơ bệnh tật. Những ứng dụng này thường được quảng bá như bước tiến của khoa học dữ liệu. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều.

Con người không phải là một tập hợp dữ liệu ổn định. Hành vi thay đổi theo hoàn cảnh, thời gian và vô số biến số khó đo lường. Khi AI cố gắng “đóng khung” những yếu tố này, sai lệch là điều khó tránh khỏi. Và điều đáng nói là sai lệch này không phân bổ đồng đều – những nhóm yếu thế trong xã hội thường chịu ảnh hưởng lớn hơn, khiến bất bình đẳng bị khuếch đại một cách âm thầm.

Nhưng vấn đề lớn nhất có lẽ không nằm ở bản thân AI.

Mà nằm ở cách con người sử dụng nó.

Ngày càng nhiều nội dung được tạo ra bởi AI mà không qua kiểm chứng. Những bài viết tài chính sai lệch vẫn được đăng tải. Những cuốn sách do AI viết xuất hiện trên các nền tảng thương mại, kể cả trong những lĩnh vực nhạy cảm như nhận biết nấm – nơi sai lầm có thể phải trả giá bằng tính mạng.

Trong khi đó, deepfake, tin giả và nội dung sản xuất hàng loạt đang khiến khái niệm “sự thật” trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Đây không còn là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện của niềm tin.

AI có thể sẽ không khiến con người thất nghiệp hàng loạt như những kịch bản bi quan từng dự đoán. Nhưng nó chắc chắn sẽ thay đổi cách con người làm việc. Một số nghề sẽ biến mất, một số nghề mới sẽ xuất hiện, và rất nhiều người sẽ phải học lại để thích nghi – giống như cách Internet từng tái định nghĩa thế giới trước đó.

Narayanan và Kapoor

Khi khép lại cuốn sách, điều đọng lại không phải là nỗi sợ, mà là một sự tỉnh táo.

AI không phải phép màu. Nhưng cũng không phải mối đe dọa tuyệt đối.

Nó giống như một tấm gương – phản chiếu cách con người nghĩ, hành xử và ra quyết định trong thời đại số.

Và có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất không phải là AI sẽ trở thành gì.

Mà là: khi đứng trước một câu trả lời quá trôi chảy, quá hợp lý, quá thuyết phục… chúng ta còn đủ nghi ngờ để dừng lại và tự hỏi – liệu điều đó có thực sự đúng?