Điều giúp Phạm Xuân Ẩn “qua mặt” CIA Mỹ thành huyền thoại tình báo thế giới

Cuộc đời của Phạm Xuân Ẩn đầy những bí mật, nên trước Giáo sư Larry Berman có rất nhiều người muốn được biết câu chuyện của ông. Tuy nhiên, việc tiếp cận ông Ẩn không dễ dàng, đối thoại với ông càng khó hơn.

Nhiều nhà xuất bản, nhà báo phương Tây đã từng tìm mọi cách, thậm chí xin phép trả cho tướng Ẩn số tiền lớn, lên tới cả trăm nghìn USD, chỉ để mua bản quyền, viết một cuốn hồi kí về ông. Nhưng tướng Ẩn đều từ chối. Và định mệnh đã cho nhà sử học Mỹ Larry Berman gặp Phạm Xuân Ẩn, để kể câu chuyện của cuộc đời mình.

Trong cuộc chia sẻ với phóng viên Dân trí, Larry Berman thừa nhận, khi viết cuốn sách về cuộc đời của Phạm Xuân Ẩn, ông gặp khó khăn khi phải hiểu được những tình bạn đặc biệt của vị tướng tình báo này. Phạm Xuân Ẩn phải sống như thế nào mới nhận được sự trân quý từ những người bạn, đối thủ của ông, ngay cả khi sự thật được hé lộ vào năm 1975?

Điều giúp Phạm Xuân Ẩn “qua mặt” đối thủ

Trước khi gặp Phạm Xuân Ẩn, ông đã gặp một điệp viên tương tự nào hay chưa?Theo ông điều gì khiến ông Ẩn khác biệt so với các điệp viên khác của Mỹ hay những người trong mạng lưới H63 như ông Tư Cang, bà Nguyễn Thị Ba?

- Tôi chưa từng gặp một điệp viên Mỹ - bởi nếu họ là điệp viên thật, thì tôi cũng sẽ không biết họ là điệp viên. Tôi có gặp các nhà phân tích tình báo, những người từng làm cho CIA, nhưng điều đó khác với việc là một điệp viên hoạt động thực địa như Ẩn.

Khi tôi viết về Phạm Xuân Ẩn, tôi cũng đã từng gặp những người trong mạng lưới H63. Họ đưa tôi đến những căn cứ bí mật, giúp tôi hiểu hơn về cách thức truyền tin, chuyển về Trung ương. Nhưng không có ai giống Ẩn.

Tất cả họ đều là tuyến sau, nhiệm vụ của ông Tư Cang hay bà Nguyễn Thị Ba… là bảo vệ ông Ẩn. Tôi gặp Tư Cang rất nhiều lần, lần này đến Việt Nam tôi cũng sẽ có cuộc hẹn với ông ấy. Tư Cang luôn nói: “Nhiệm vụ của tôi chỉ là bảo vệ Ẩn. Công việc của Phạm Xuân Ẩn lớn lao hơn rất nhiều lần”.

Phạm Xuân Ẩn khác biệt so với hầu hết mọi người.

Ngoài sự khác biệt về nhiệm vụ như ông nói, còn yếu tố nào giúp ông Phạm Xuân Ẩn trở thành tình báo huyền thoại, thậm chí "qua mặt" được cả CIA của Mỹ, thưa ông?

- Điều quan trọng giúp Ẩn trở thành điệp viên xuất sắc và không bị phát hiện là ông đã làm quá tốt vỏ bọc của mình: Ẩn là một nhà báo xuất sắc và ông thực sự rất yêu nghề.

Stanley Cloud, từng là giám đốc văn phòng của Time tại Sài Gòn đã đánh giá Phạm Xuân Ẩn - “nhà báo hạng nhất với nụ cười thoải mái”. Phạm Xuân Ẩn có sự hiểu biết tinh tường về tình hình chính trị Việt Nam, và những tin tức, tài liệu của ông luôn chính xác một cách lạ thường.

Phạm Xuân Ẩn đã không giả làm nhà báo để thực hiện nhiệm vụ tình báo. Ông đã sống như một nhà báo thực thụ, với tư duy độc lập, đạo đức nghề nghiệp vững vàng và sự am hiểu nghề báo sâu sắc.

Nếu ông chỉ mắc một sai sót nhỏ trong công việc làm báo, điều đó có thể khiến thân phận điệp viên của ông bị bại lộ. Thực chất ông đã sống một cuộc đời kép với hai thân phận song song: Một nhà báo và một điệp viên. Và lĩnh vực nào Phạm Xuân Ẩn cũng đều sống thật…

Phạm Xuân Ẩn đúng là một hiện tượng tình báo đặc biệt như ông nói bởi cho đến khi danh tính được công bố, ông vẫn nhận được sự kính trọng và ngưỡng mộ từ đối thủ của mình. Có thời gian dài tiếp xúc và gặp gỡ Phạm Xuân Ẩn ngoài đời, ông có thể lý giải được điều này hay không?

- Đó là một câu hỏi rất hay.

Sau năm 1975, khi danh tính thực sự của Phạm Xuân Ẩn (bí danh X6) được hé lộ, tình báo Mỹ và chính quyền Sài Gòn hoàn toàn bất ngờ và bàng hoàng. Họ nhận ra người bạn, đồng nghiệp thân cận, tài năng, và là một nhà báo am hiểu sâu sắc trong giới báo chí quốc tế, thực chất là một điệp viên. Thế nhưng, tại sao rất nhiều người ở phía đối phương khi phát hiện vẫn ngưỡng mộ, kính trọng, thậm chí quý mến ông?

Tại sao sau chiến tranh, khi người Mỹ quay lại Việt Nam, nhiều người muốn gặp ông - kể cả William Colby, cựu Giám đốc CIA?...

Theo tôi có 3 lý do.

Thứ nhất, họ rất tôn trọng cách ông thực hiện công việc của mình. Họ gần như ngưỡng mộ việc họ đã bị đánh lừa hoàn toàn - không ai biết ông thực sự là ai. Ông sống thật với cả hai mặt của cuộc đời mình, từ việc làm báo, giao du xã hội đến hoạt động tình báo.

Các cựu đồng nghiệp làm việc gần gũi với Ẩn nói rằng, ông chưa bao giờ cung cấp thông tin thất thiệt. Sau khi Ẩn lộ thân phận, Time đã thực hiện một cuộc kiểm tra nội bộ và không phát hiện ra bất cứ chứng cứ nào cho thấy Ẩn đã viết bài bóp méo sự thật. Đó là lý do vì sao Ẩn có rất nhiều bạn. 

Thứ hai, đặc biệt là giới nhà báo, nhiều người đồng tình với quan điểm của ông về cuộc chiến - rằng người Mỹ không nên ở Việt Nam. Ông tin rằng người Mỹ nên trở về nước. Tất cả những gì Ẩn muốn có cho nhân dân Việt Nam là cơ hội tự quyết định tương lai của mình. Khi người Mỹ mang tiền và các cố vấn của họ tới, tiếp đó là quân đội, ông Ẩn đã gánh lấy nghĩa vụ quốc gia để làm việc trong lĩnh vực tình báo.

Thứ ba và đây là điều rất quan trọng - ông hiểu người Mỹ rất rõ.

Ông là một trong những người Việt Nam đầu tiên được cử sang Mỹ du học năm 1957 để tìm hiểu về người Mỹ. Ông học được về tính cách, tâm lý của họ. Ông đã trải nghiệm sự tử tế từ bạn học, bạn bè, thậm chí người lạ khi ông đi khắp nước Mỹ. Phạm Xuân Ẩn luôn tin rằng nếu người Mỹ gặp người Việt Nam, họ sẽ tôn trọng nhau.

Cho đến khi thân phận thật của Ẩn được tiết lộ, bạn bè đều đồng tình rằng, ông là một người tốt, “trước sau vẫn vậy”. Ông đã hiểu chiến tranh và cả tương lai sớm hơn rất nhiều người khác.

Còn rất nhiều bí mật về Phạm Xuân Ẩn chưa được giải mã

Theo ông, liệu Phạm Xuân Ẩn có bị giằng xé bởi một bên là tình bạn, một bên là nhiệm vụ với Tổ quốc hay không?

- Đúng là có một số người ở Mỹ cho rằng Phạm Xuân Ẩn đã phản bội lại tình bạn với những người Mỹ, cũng như ông ấy phải chịu trách nhiệm về cái chết của nhiều lính Mỹ. Thế nhưng, Phạm Xuân Ẩn tin rằng ông không bao giờ tham gia vào bất cứ hành động nào phản bội lại nhân dân Mỹ. Đến tận những ngày cuối cùng của cuộc đời mình, Phạm Xuân Ẩn vẫn cho rằng không một người bạn Mỹ nào của ông bị ảnh hưởng xấu về mặt con người lẫn nghề nghiệp do những việc ông làm.

Ẩn tin rằng, nhân dân Mỹ không làm hại nhân dân Việt Nam. 

Ông có rất nhiều người bạn Mỹ nhưng lòng trung thành của ông lại dành cho Tổ quốc - không phải là nước Mỹ. Vì vậy, trong suy nghĩ của ông, không có sự phản bội.

Lúc đầu đối với tôi, không có gì khó khăn hơn là viết về cuộc đời ông Phạm Xuân Ẩn mà phải cố gắng hiểu được những tình bạn đó của ông. Để tồn tại, Phạm Xuân Ẩn phải lừa dối hay đơn giản là không nói gì với những người thân thiết nhất của ông về nhiệm vụ bí mật mà ông đang đảm nhiệm.

Khi sự thật được hé lộ, điều bất ngờ là không một ai trong số những người bạn của Phạm Xuân Ẩn thù ghét ông. Mỗi người trong số họ đều ngả mũ về khả năng hoạt động của ông. Phần lớn những người bị qua mặt đã chọn tình bạn thay vì sự giận dữ. Họ phủ nhận mình bị lợi dụng làm nguồn tin cho các báo cáo mà Ẩn gửi ra Hà Nội. Rõ ràng, Phạm Xuân Ẩn phải là người như thế nào thì mới có thể xây dựng được những tình bạn bền lâu như vậy. 

Vậy điệp viên thì có tình bạn thực sự hay không? Đó là một câu hỏi lớn và tôi cho rằng cần một cuộc thảo luận sâu. Và việc phải giải quyết những thế kẹt này như thế nào vẫn là một phần trong bức màn bí ẩn thực sự của cuộc đời ông.

Có điều, Phạm Xuân Ẩn chưa bao giờ hối hận vì những việc mình đã làm.

Ông từng tâm sự, chính cái tên Phạm Xuân Ẩn là một ẩn số thôi thúc ông muốn giải mã. Sau khi viết sách, dành thời gian nghiên cứu về vị tình báo nổi tiếng này, ông đã phần nào trả lời được các câu hỏi của bản thân hay chưa?

- Tôi nghĩ ông đã mang những bí mật thực sự xuống mồ (cười).

Phạm Xuân Ẩn chưa bao giờ nói với tôi: “Nào Larry Berman, hãy ngồi xuống đi, hôm nay tôi sẽ kể cho bạn một bí mật”. Ông chỉ kể cho tôi những gì ông muốn kể.

Những bí mật lớn nhất nằm trong các báo cáo ông gửi về Hà Nội và hiện chúng nằm trong các kho lưu trữ của quân đội. Tôi hy vọng một ngày nào đó các tài liệu này được giải mật. Khi các nhà sử học của Việt Nam, của Mỹ hay bất kỳ ai được tiếp cận, câu chuyện đầy đủ mới được hé lộ.

Theo tôi, không có lý do gì để không công bố vì đó là những tài liệu góp phần làm nên chiến thắng của Việt Nam.

Có một số nội dung như Tết Mậu Thân 1968 ông có chia sẻ. Nhưng nhiều bí mật khác - đặc biệt là những báo cáo đầu tiên như năm 1963 vẫn còn là một… bí mật.

“Tôi sẽ mang những bí mật Ẩn kể xuống… mồ”

Khi đồng ý cho ông viết về cuộc đời mình, Phạm Xuân Ẩn và ông từng có những cam kết: Có những chuyện chỉ được công bố khi ông Ẩn qua đời? Hiện nay, còn có những chuyện bí mật nào mà ông chưa công bố về Phạm Xuân Ẩn?

- Ông Ẩn muốn tôi - với tư cách một nhà sử học người Mỹ được tự do viết câu chuyện của ông ấy theo cách tôi muốn, một cách khách quan nhất. Ông ấy thậm chí chưa từng đọc một chữ nào trong cuốn sách này, không bao giờ hỏi tôi về nó hay cố gắng tác động vào những gì tôi viết. Ẩn không có bất cứ sự can thiệp nào. Tôi thực sự biết ơn về điều đó.

Tất nhiên là ông Ẩn cũng có kể cho tôi một số bí mật. Cho đến bây giờ, tôi vẫn không thể kể hết những gì ông đã nói với tôi. Tôi phải mang những bí mật đó xuống… mồ (cười).

Có một sự thật là hầu như như những gì ông Ẩn kể, tôi đều đã viết ra trong sách, ngoại trừ một vài điều bí mật phải giữ lại như yêu cầu của ông.

Sau khi cuốn sách của tôi hoàn thành, bà Thu Nhạn (vợ ông Ẩn) đã viết cho tôi một bức thư bằng tiếng Anh bày tỏ sự xúc động sâu sắc. Bà nói, khi đọc sách bà đã rơi nước mắt. Cuốn sách đã khiến bà cảm thấy như ông vẫn đang sống. Bà nói với tôi: “Anh đã giữ lời hứa, những điều ông ấy dặn anh không được viết, anh đã không viết”.

Lời hứa với Phạm Xuân Ẩn cũng là điều khó khăn nhất khi tôi thực hiện viết cuốn sách về ông. Ngay cả hôm nay, khi chia sẻ với bạn trong cuộc phỏng vấn này, tôi cũng không thể tiết lộ những bí mật Ẩn đã nói với tôi. Tôi tin, nếu có thế giới bên kia, ông Ẩn hẳn sẽ rất vui vì tôi đã giúp ông ấy bảo vệ được bí mật của mình.

Hi vọng sau này các tài liệu của ông được công khai thì mọi người sẽ hiểu thêm về Phạm Xuân Ẩn, chứ nếu như hiện nay thì chỉ mới dừng lại đúng như cái tên Ẩn của ông vậy.

Lần cuối ông gặp Phạm Xuân Ẩn là khi nào?

- Lần cuối cùng tôi gặp Ẩn là vào năm 2006, chỉ vài ngày trước khi ông qua đời.

Cho đến bây giờ tôi vẫn nhớ rất rõ cuộc trò chuyện cuối cùng đó. Tôi đến nhà ông ấy, chiếc cổng sắt quen thuộc khoá trái cửa im lìm, chú chó trung thành của ông ấy cất tiếng sủa lớn. Nhưng người đón tôi không phải là ông ấy như mọi lần mà là Phạm Xuân Hoàng Ân - con trai cả của Ẩn. Ân dắt tôi lên lầu.

Lần đầu tiên sau rất nhiều năm, Phạm Xuân Ẩn tiếp tôi trong phòng ngủ. Lúc này, ông Ẩn đã rất yếu, hơi thở khó nhọc. Tôi cảm thấy rất buồn và đây là thời khắc khó khăn với tôi.

Khẽ vẫy cánh tay, ông Phạm Xuân Ẩn ra hiệu cho tôi đến bên cạnh để tôi có thể nghe thấy những gì ông ấy nói: “Tôi sắp chết. Đây có lẽ sẽ là cuộc gặp gỡ cuối cùng giữa chúng ta…”. Ông ấy nhờ tôi gửi lời chào tới những người bạn Mỹ của ông rồi nói lời tạm biệt: “Bây giờ anh đã có đủ tư liệu để hoàn thành cuốn sách của mình”. Sau đó, ông Ẩn thì thầm vào tai tôi - những điều ông dặn tôi không bao giờ được kể lại. Ông ấy cũng cảnh báo tôi một số điều.

 Khoảnh khắc đó, tôi cảm thấy rất gần gũi. Việc nói lời chia tay rất khó khăn, vì tôi biết mình sẽ không bao giờ được gặp lại ông nữa.

Việt Nam đang phát triển đúng như những gì Phạm Xuân Ẩn từng mơ ước

Khi ông ra mắt cuốn sách Điệp viên hoàn hảo về cuộc đời của vị tướng tình báo nổi tiếng của Việt Nam, phản ứng của độc giả Mỹ thế nào?

- Một số người tức giận vì cuốn sách giải thích tại sao Mỹ thua trong chiến tranh. Nhiều người không thích đọc về sự thất bại. Cũng có một số người cảm thấy bị phản bội vì ông làm cho các tờ báo danh tiếng của Mỹ, nhưng lại là một anh hùng ở Việt Nam. Những độc giả này chỉ trích tôi vì không “đổ lỗi” đủ cho ông về cái chết của lính Mỹ ở Việt Nam.

Thế nhưng cũng có nhiều người rất thích cuốn sách. Là tác giả, miễn là họ đọc, dù thích hay không, tôi đều hài lòng.

Thời điểm cuốn sách mới ra mắt, tôi cũng đã đi khắp nơi ở nước Mỹ để trả lời phỏng vấn, giới thiệu về cuốn sách. Tôi thậm chí có dịp trao đổi với các thành viên trong cộng đồng tình báo về vai trò của một điệp viên đơn tuyến như Ẩn. Một số sĩ quan làm việc cho Mỹ cũng tiếp cận tôi để hiểu hơn về Phạm Xuân Ẩn.

Tôi có thể nói với một niềm tin mãnh liệt rằng Phạm Xuân Ẩn là một nhà cách mạng với tâm hồn đầy lý tưởng đã chiến đấu để đất nước mình giành được quyền tự quyết về tương lai, cũng tương tự như những nhà ái quốc người Mỹ đã chiến đấu giành tự do.

Năm 2025, Hoa Kỳ và Việt Nam kỷ niệm 30 năm thiết lập quan hệ giữa hai nước. Hoa Kỳ và Việt Nam đã bắt đầu một hành trình đáng nhớ từ cựu thù trở thành đối tác chiến lược toàn diện. Ông có đánh giá gì về mối quan hệ Việt Nam - Mỹ, và kỳ vọng gì ở tương lai trong quan hệ hai nước?

- Tôi nhìn nhận mối quan hệ hiện nay là mạnh mẽ, tích cực và có lợi cho cả hai quốc gia. Đó là mối quan hệ mà Phạm Xuân Ẩn chắc chắn sẽ rất hạnh phúc nếu được chứng kiến.

Phạm Xuân Ẩn thường tâm sự với tôi: “Larry Berman này, sống với người Mỹ tôi nhận ra sự hào hiệp và tử tế của họ cũng như người Việt Nam vậy. Khi tôi đói họ sẵn sàng cho tôi ăn. Vì vậy, tôi không bao giờ ghét bỏ họ mà thậm chí rất thích người Mỹ”.

Vì vậy, sau ngày đất nước thống nhất ước mơ lớn nhất của ông Ấn là chung tay hàn gắn cho mối quan hệ Việt - Mỹ.

Ngày 19/11/2003, USS Vandegrift, tàu chiến đầu tiên của Hải quân Mỹ, ghé thăm cảng Sài Gòn kể từ khi kết thúc chiến tranh Việt Nam. Phạm Xuân Ẩn là một trong những khách VIP có mặt trên tàu vào thời điểm lịch sử đó. Ẩn kể với tôi, hôm ấy ông rất tự hào vì đã sống đủ lâu để chứng kiến một sự kiện mang tính biểu tượng cho tiến trình hòa giải và hợp tác giữa Mỹ và Việt Nam. Ông ấy nói: “Đã có thể thanh thản nhắm mắt”.

Hai đất nước mà ông yêu quý giờ đây đang cùng nhau xây dựng tương lai, hợp tác trong các lĩnh vực như: thương mại, giáo dục.... Ước mơ lớn của cuộc đời Phạm Xuân Ẩn là được thấy hòa bình, hòa hợp giữa hai dân tộc Mỹ - Việt Nam. Việt Nam đang trở thành một nơi chốn như những gì Phạm Xuân Ẩn hằng mơ ước khi ông bắt đầu tham gia cách mạng.

Và hôm nay, tôi nghĩ chúng ta đang được sống trong chính giấc mơ đó. Tôi tin, nếu có thế giới bên kia, Phạm Xuân Ẩn rất vui khi biết về điều này…

Video: Quỳnh Anh

Ảnh: Nguyễn Hà Nam

Video: Nguyễn Quỳnh Anh