Để tìm kiếm những kỹ sư và nhà khoa học có khả năng giải quyết các vấn đề phức tạp trong không gian, NASA từng đặt hàng Tiến sĩ George Land và Beth Jarman xây dựng một bài kiểm tra đo lường khả năng tư duy phân kỳ (Divergent Thinking) - khả năng đưa ra nhiều giải pháp sáng tạo cho một vấn đề đơn nhất. Bài kiểm tra này thành công đến mức họ quyết định áp dụng nó trên 1.600 đứa trẻ ở độ tuổi mầm non (từ 4 đến 5 tuổi).
Kết quả khiến các nhà khoa học NASA kinh ngạc: 98% số trẻ em này đạt mức điểm "thiên tài" về tư duy sáng tạo. Tuy nhiên, thay vì dừng lại ở đó, họ đã theo dõi chính những đứa trẻ này 5 năm sau (lúc 10 tuổi) và kết quả chỉ còn 30% giữ được mức điểm đó. Khi những đứa trẻ này lên 15 tuổi, con số chỉ còn vỏn vẹn 12%. Đau lòng hơn, khi bài kiểm tra được thực hiện trên hàng trăm nghìn người lớn (trung bình 31 tuổi), số người giữ được tư duy thiên tài chỉ còn 2%.
Tại sao khả năng thiên bẩm của trẻ lại biến mất theo thời gian? Tiến sĩ George Land giải thích rằng trẻ em vốn sở hữu hai loại tư duy song hành: Tư duy phân kỳ (tưởng tượng, sáng tạo cái mới) và Tư duy hội tụ (phê bình, đánh giá, loại bỏ). Trong giai đoạn phát triển, thay vì rèn luyện cho trẻ cách phối hợp hai loại tư duy này, hệ thống giáo dục và cha mẹ thường dạy trẻ cách "sử dụng chúng cùng một lúc".
Khi một đứa trẻ đưa ra một ý tưởng mới, thay vì được khuyến khích tưởng tượng thêm, chúng thường bị dội một gáo nước lạnh bằng những câu hỏi như: "Làm thế có đúng không?", "Tiền đâu mà làm?" hay "Ý tưởng này thật vớ vẩn"... Việc liên tục phải đánh giá và phê bình ngay khi vừa mới nảy ra ý tưởng khiến não bộ của trẻ bị "chập mạch". Chúng bắt đầu sợ sai, sợ bị đánh giá và dần dần học cách từ bỏ việc sáng tạo để chọn những đáp án an toàn, có sẵn trong sách vở.
Trong một thế giới đầy biến động, nơi mà trí tuệ nhân tạo (AI) có thể thay thế hầu hết các công việc tính toán hay ghi nhớ, thì tư duy sáng tạo chính là tài sản quý giá nhất. Việc mất đi khả năng tư duy phân kỳ khiến trẻ khi trưởng thành dễ trở nên thụ động, chỉ biết làm theo những quy trình đã được vạch sẵn. Những người này có thể là những "con ngoan trò giỏi" trong trường học, nhưng lại gặp khó khăn khi đối mặt với những thách thức mới cần sự đột phá trong sự nghiệp.
Nghiên cứu của NASA gửi đi một cảnh báo đanh thép: Chúng ta không dạy trẻ trở thành thiên tài, chúng ta chỉ đang làm cho trẻ "kém thông minh" đi bằng cách ép buộc chúng phải đi theo một con đường duy nhất. Sự giàu có và thành công bền vững trong tương lai sẽ thuộc về những người biết cách kết nối những ý tưởng rời rạc thành một giải pháp mới, điều mà 98% chúng ta vốn dĩ đã làm được khi mới lên 5.
Để giữ lại tố chất thiên tài cho con, cha mẹ cần học cách tách biệt quá trình sáng tạo và đánh giá. Khi con đang kể về một giấc mơ kỳ lạ hay một ý tưởng "điên rồ", đừng vội vàng dùng cái nhìn của người lớn để phán xét tính khả thi. Hãy đặt những câu hỏi mở như: "Còn cách nào khác nữa không con?", "Nếu điều đó xảy ra thì thế giới sẽ thế nào?"... Hãy để con được tự do bay bổng trước khi dạy con cách hạ cánh.
Đừng biến ngôi nhà thành một lớp học thứ hai với đầy rẫy những quy tắc "đúng - sai". Hãy tạo không gian cho những sai lầm, những thử nghiệm thất bại và những câu hỏi không có đáp án cuối cùng. Chừa đường lui cho sự tưởng tượng chính là cách tốt nhất để bạn giữ lại cho con mình khả năng chinh phục mọi giới hạn, để đứa trẻ 98% thiên tài ấy không bao giờ bị bào mòn bởi những định kiến của thế giới người lớn.
