'Cú hích' có ích và khả năng cải thiện cuộc sống con người

Quang Thanh10/11/2023 09:00
'Cú hích' có ích và khả năng cải thiện cuộc sống con người

Bất kể có từng tìm hiểu về kinh tế học hay chưa, nhiều người thường bám vào khái niệm con người kinh tế, cho rằng mỗi người chúng ta luôn suy nghĩ và lựa chọn đúng, và do đó phù hợp với những gì các nhà kinh tế học thường mô tả về con người.

Con người kinh tế hay là Con người tinh khôn

Nếu đọc qua các giáo trình kinh tế học, bạn sẽ thấy con người kinh tế (Homo economicus) có khả năng tư duy giống như Einstein, ghi nhớ nhiều thông tin như cách Google lưu trữ dữ liệu trên đám mây, và có sức mạnh ý chí như Mahatma Gandhi. Thế nhưng con người mà chúng ta biết không phải như vậy.

Con người trong đời thực thường bối rối trước một phép chia có nhiều chữ số nếu không có sự hỗ trợ của máy tính cầm tay, đôi khi họ còn quên cả ngày sinh của vợ/chồng mình và thường say túy lúy vào ngày đầu năm mới. Họ không phải là Homo economicus, con người kinh tế mà là Homo sapiens, tức là con người tinh khôn. Để giảm thiểu việc sử dụng các từ La-tinh, từ đây chúng ta sẽ gọi con người kinh tế là Econ và con người tinh khôn trong đời thực là Con người.

Bây giờ hãy xem xét vấn đề béo phì. Tỷ lệ béo phì ở người Mỹ trưởng thành là hơn 40%, và hơn 70% người lớn ở Mỹ được xem là béo phì hoặc thừa cân. Trên toàn thế giới, có khoảng một tỷ người trưởng thành có cân nặng vượt mức, trong đó có 300 triệu người béo phì. Có rất nhiều bằng chứng cho thấy béo phì làm tăng rủi ro mắc bệnh tim mạch và tiểu đường, thường gây ra tình trạng chết trẻ.

Dĩ nhiên, con người kinh tế quan tâm đến cả hương vị của món ăn chứ không chỉ nhìn vào yếu tố sức khỏe, và việc ăn uống cũng là một nguồn lạc thú của con người. Chúng ta không nói rằng tất cả người thừa cân đều không thể hành động một cách lý trí, nhưng quả thật chúng ta không đồng tình với ý kiến cho rằng hầu hết mọi người đều đang lựa chọn chế độ ăn uống tối ưu. Điều gì đúng với chế độ ăn uống cũng đúng với hành vi liên quan tới rủi ro, bao gồm hút thuốc lá và uống rượu - những hành vi đã gây ra hàng trăm ngàn ca chết trẻ mỗi năm chỉ riêng ở Mỹ.

Những kết luận này phù hợp với các phát hiện của ngành khoa học về sự lựa chọn, một ngành mới ra đời và có khá nhiều nghiên cứu trong hơn nửa thế kỷ qua. Những nghiên cứu này đã khiến người ta phải nghiêm túc đánh giá lại tính hợp lý và khôn ngoan của nhiều nhận định cũng như quyết định của con người.

Để đạt chuẩn của Econ, con người không cần phải đưa ra những dự đoán hoàn hảo, nhưng họ được đòi hỏi phải đưa ra các dự đoán không mang định kiến. Điều đó có nghĩa là các dự đoán của họ có thể sai, nhưng chúng không thể sai liên tục theo một hướng có thể đoán trước được. Không giống các Econ, Con người phạm những sai lầm có thể dự báo được. Chúng ta có thể lấy ảo tưởng trong việc lập kế hoạch làm ví dụ. Ảo tưởng này là khuynh hướng lạc quan một cách phi thực tế về thời gian cần có để hoàn thành dự án, một tình trạng không hề xa lạ đối với những người từng thuê nhà thầu phụ và nhận ra rằng mọi thứ đều tốn nhiều thời gian hơn bạn nghĩ, ngay cả khi bạn đã biết về ảo tưởng lập kế hoạch.

Quyền lực mềm của các cú hích

Hàng ngàn công trình nghiên cứu đã xác nhận rằng các dự báo của con người là không hoàn hảo và đầy định kiến. Các quyết định mà con người đưa ra cũng không khá hơn là bao. Hãy xem ví dụ về cái gọi là định kiến nguyên trạng, một tên gọi hoa mỹ cho tính ỳ tâm lý của chúng ta. Vì nhiều lý do con người có khuynh hướng duy trì trạng thái hiện có và chấp nhận phương án mặc định.

Chẳng hạn như khi mua một chiếc điện thoại mới, bạn phải đưa ra một loạt các lựa chọn, từ hình nền cho đến nhạc chuông, rồi cả số lần đổ chuông trước khi chuyển qua chế độ thư thoại. Trong từng lựa chọn đó, nhà sản xuất điện thoại luôn chọn sẵn một phương án mặc định. Nghiên cứu cho thấy nhiều người vẫn giữ nguyên các lựa chọn mặc định đó, không chỉ cho nhạc chuông mà còn cho cả những lựa chọn quan trọng và mang tính bảo mật hơn.

Có rất nhiều ví dụ về cách dùng các phương án mặc định và bạn sẽ thấy chúng thường có sức mạnh khá lớn. Nếu các công ty tư nhân hay cơ quan nhà nước ủng hộ một tập hợp các kết quả nào đó, họ có thể tác động đến mọi người bằng cách lấy các kết quả đó làm phương án lựa chọn mặc định.

Thông thường, bạn có thể tăng tỷ lệ tham gia một dự án nào đó đến 25%, và đôi khi còn cao hơn nữa, chỉ đơn giản bằng cách sử dụng một kiến trúc lựa chọn mà trong đó “tham gia” là phương án mặc định. Việc đặt ra các phương án mặc định, cũng như áp dụng những phương pháp có vẻ rất bình thường khác để thay đổi hạng mục lựa chọn, thật sự có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể lên kết quả của nhiều dự án khác nhau - từ tăng tiền tiết kiệm, ứng phó với tình trạng biến đổi khí hậu, cho tới cải thiện hệ thống y tế và xóa đói giảm nghèo.

Cũng có những tình huống quan trọng mà trong đó con người phát huy quyền tự do của mình và từ chối sử dụng phương án mặc định. Chẳng hạn như khi đặc biệt khao khát một điều gì đó, con người có thể vượt qua tính ỳ tâm lý và sức mạnh của các phương án mặc định. Thay đổi phương án mặc định có thể là một cú hích hữu hiệu, nhưng chắc chắn không phải là giải pháp cho mọi vấn đề.

Những phương án mặc định được lựa chọn kỹ thường mang lại nhiều hiệu quả tích cực, và đó chỉ là một ví dụ minh họa cho quyền lực mềm của các cú hích. Theo định nghĩa, cú hích bao gồm các can thiệp làm thay đổi đáng kể hành vi của Con người, dù cho chúng có thể bị phớt lờ bởi các Econ. Econ thường chỉ phản ứng với các động lực kinh tế.

Nếu chính phủ đánh thuế lên kẹo, Econ sẽ mua ít kẹo lại, nhưng họ không bị chi phối bởi những yếu tố “không liên quan” như cách sắp xếp các phương án lựa chọn chẳng hạn. Con người cũng bị tác động bởi động lực kinh tế, nhưng họ đồng thời cũng chịu ảnh hưởng của các cú hích. Cần phải nói thêm rằng có thể những độc giả nhạy bén sẽ nhận ra động lực kinh tế cũng có nhiều dạng. Nếu những hành động để thu hút sự chú ý của con người được thực hiện - chẳng hạn như đặt trái cây ở nơi bắt mắt và kẹo ở nơi khuất hơn - có người sẽ nói là “chi phí” chọn kẹo tăng lên.

Nói theo một cách nào đó, một vài cú hích quả thật có làm tăng phí tổn về nhận thức hoặc cảm xúc (chứ không phải chi phí vật chất) và từ đó làm thay đổi các động lực kinh tế. Những cú hích như vậy được xem là cú hích, chỉ khi các phí tổn nói trên ở mức thấp (thấp đến mức nào thì bạn tự nhận định).

Như vậy, bằng cách vận dụng thuần thục cả những động lực kinh tế và cú hích, chúng ta có thể nâng cao khả năng cải thiện cuộc sống con người và góp phần giải quyết nhiều vấn đề lớn của xã hội. Không những vậy, chúng ta có thể làm điều đó trong khi vẫn bảo đảm được quyền tự do lựa chọn của mọi người.


Gửi bình luận
(0) Bình luận
1

Sài Gòn một thuở - 'Dân Ông Tạ đó!' tập 3 - 'Phi canh bún bất thành Ông Tạ'

Năm nào cũng vậy, cứ từ tết Ta, trời nóng dần theo tiết hạ. Canh bún và bún riêu mới hôm cuối năm se lạnh, ít ai chú ý, bỗng trở thành món mà đi đâu trong vùng Ông Tạ cũng thấy, quán nào cũng kẻ ra người vào, cứ như rủ rê “đưa em vào hạ”.
2

Vượt qua dông bão - Mọi việc sao rồi?

Liệu chúng ta có bao giờ trả lời trung thực những câu hỏi từ những người yêu thương chúng ta nhất hay không?
3

Nỗi đau này không thuộc về bạn - Phương thuốc chữa lành mạnh mẽ nhất chính là tình yêu thương

Nếu bạn thường trải qua những nỗi đau, sự sợ hãi, những ứng xử tiêu cực; hoặc luôn bị ám ảnh bởi những sang chấn cá nhân, những bất hạnh gia đình… hãy thử đọc “Nỗi đau này không thuộc về bạn” của Mark Wolynn.
4

Gia Định là nhớ Sài Gòn là thương 2 - ‘Chuyến xe ôm’ dạo quanh Sài Gòn - Gia Định xưa

Có một lần, tôi trở lại Sài Gòn sau một chuyến đi dài ngày. Bước ra khỏi ga tàu, tôi vừa yên vị trên xe thì bác xe ôm xa lạ đã bắt đầu… kể tùm lum chuyện: từ chuyện nhà cửa con cái đến chuyện đường sá, chuyện ông nọ bà kia…
5

Tài chính cho mọi người - Hãy cẩn thận với "guồng quay khoái lạc"

Nếu nghĩ rằng hạnh phúc của bản thân chỉ có thể đến từ niềm vui bên ngoài, chúng ta sẽ bị mắc kẹt trong guồng quay khoái lạc và không bao giờ thấy đủ, cho dù ta kiếm được bao nhiêu tiền, nắm bao nhiêu quyền lực và có địa vị cao đến đâu.

Thế giới trong bạn - Bạn không thể cải tạo người khác chừng nào còn chưa sửa đổi được chính mình

Nếu chỉ đơn thuần cố gắng tống khứ định kiến hay rào cản nào khác, thì trong chính quá trình đó, bạn sẽ tạo ra một chướng ngại khác nữa, và như vậy thì không thể thoát khỏi vô minh, đau khổ.

10 trích dẫn của Krishnamurti về ý nghĩa cuộc sống

Sách của Krishnamurti dạy chúng ta cách vật lộn với những mâu thuẫn trong tự nhiên cũng như trong tâm trí của chính chúng ta - dạng trí thông minh cao nhất.

7 chiến lược để sống sung túc và hạnh phúc - 'Đừng bắt đầu nếu bạn chưa có kế hoạch hành động'

Đừng bắt đầu một ngày mới nếu bạn chưa có kế hoạch hành động. Vì mỗi ngày của bạn là một bức tranh khảm vô giá trong chiến lược cuộc đời bạn. Hãy luôn lập kế hoạch cho mỗi ngày trước khi bạn bắt đầu. Và hãy làm việc đó mỗi ngày. 

4 Nội dung mới trong 'Cú hích - Phiên bản cuối cùng'

Với sự nỗ lực cải biên của bộ đôi tác giả Thaler và Sunstein, “Cú hích” đã trở lại với một phiên bản hoàn toàn mới, “phiên bản cuối cùng”. Vậy, so với trước, phiên bản lần này sẽ có những nội dung gì mới?

Quẳng gánh lo đi và vui sống - 7 cách đơn giản xua tan lo lắng trong một nốt nhạc

Làm gì để vượt qua những khó khăn, áp lực trong cuộc sống? Một câu hỏi của khá nhiều người trẻ trong thời buổi hiện nay

Những bài học cuộc sống - Cuộc sống không phải là do may mắn mà do chúng ta lựa chọn

Đây chính là 1 trong 20 điều quan trọng được TS Hal Urban tâm đắc chia sẻ trong cuốn sách "Những bài học cuộc sống" của ông.

‘Sống đời tự do’ - Giải phóng những ‘vị khách’ mắc kẹt trong tâm

Với “Sống đời tự do”, Michael A. Singer giúp bạn đọc hiểu về cách vận hành của tâm thức, để từ đó biết cách giải phóng chính họ khỏi những đau khổ, vật lộn… tưởng như là cố hữu của kiếp người.

Nghệ thuật sáng tạo cuộc sống - Mark Twain và người phụ nữ kiêu ngạo

Nếu bạn ném ra một hòn đá, có ngày người bị vấp té chính là bạn. Nếu bạn nói lời cay nghiệt, sau cùng cũng chính bạn sẽ rước lấy nhục nhã.

Xin vào trường sau đại học

Blog GS John VU - GS John Vu - 24/02/2024 12:00
“Em đã tốt nghiệp cử nhân Khoa học máy tính ở Mĩ và đã xin học bằng thạc sĩ ở Mĩ. Nhưng em nhận được thư bác bỏ mà không biết tại sao. Em phải làm gì để tiếp tục nộp đơn và có kết quả tốt hơn? Xin thầy lời khuyên.”

Võ công của Quách Tĩnh những năm cuối đời có gì đặc biệt: Trương Tam Phong còn phải nhận thua

Thư giãn - Nguyệt Phạm - 24/02/2024 11:00
Vì sao Trương Tam Phong được coi là "Bắc đẩu võ lâm" lại chịu nhận thua trước Quách Tĩnh?

4 nguyên tắc mà người EQ cao luôn ngầm hiểu với nhau dù thân đến mấy cũng đừng động vào

Kỹ năng - Phương Mộc - 24/02/2024 10:00
Giao tiếp giữa người với người là một loại nghệ thuật, làm sao để thân thiết là không sỗ sàng, lịch sự mà không bị xa cách?

Tài chính cho mọi người - Tiết kiệm tiền là một thử thách đặc biệt khó khăn

Từ sách - Phim - Quang Thanh - 24/02/2024 09:00
Tưởng tượng khả năng xảy ra một tình huống khẩn cấp vào một thời điểm nào đó trong tương lai là một khái niệm rất trừu tượng mà tâm trí chúng ta khó nắm bắt được.

Tư duy làm giàu - Những bài học quan trọng mà Napoleon Hill học được từ thất bại

Từ sách - Phim - Quìn - 24/02/2024 08:00
Tôi học được rằng hũ vàng duy nhất xứng đáng để cố gắng giành được phải xuất phát từ sự hài lòng khi biết được nỗ lực của mình đang đem lại hạnh phúc cho những người khác.

Dùng phương pháp Agile

Blog GS John VU - GS John Vu - 23/02/2024 13:00
Một người quản lí viết cho tôi: “Tôi làm việc trong một tổ chức công nghệ thông tin (CNTT) cho cơ quan chính phủ, chúng tôi đã thử dùng phương pháp phát triển Agile nhưng phần lớn các dự án đều thất bại và chúng tôi không biết tại sao. Xin thầy lời khuyên.”

Vợ chồng son - Bất chấp gièm pha, cặp vợ chồng khiếm thị quyết tâm tổ chức đám cưới

Truyền hình - Lam Phương - 23/02/2024 12:00
Đến với chương trình "Vợ chồng son", Nguyễn Minh Hải (28 tuổi) và Bùi Thị Dung (30 tuổi) mang theo câu chuyện tình nỗ lực vượt qua rào cản để gắn bó với nhau.

Từ phim Mai nghĩ về 'Mỏ vàng' của Trấn Thành

Điện ảnh - Lê Hồng Lâm - 23/02/2024 11:00
Dù còn hạn chế, "Mai" vẫn là một bước tiến trên hành trình chinh phục thị hiếu khán giả bình dân của Trấn Thành và tiếp tục chứng tỏ anh là nhà làm phim số một của điện ảnh thương mại Việt Nam.

Câu chuyện của hai thầy giáo Tây đi bộ 2.000km gây quỹ cho trẻ em Việt Nam có hoàn cảnh khó khăn

Truyền cảm hứng - N.Đ.M - Minh An - 23/02/2024 10:00
Đi bộ vì sự thay đổi: Hai người nước ngoài kết thúc hành trình 2.000km gây quỹ cho trẻ em Việt Nam có hoàn cảnh khó khăn.

Tài chính cho mọi người - Phòng ngừa cú sốc tài chính

Từ sách - Phim - Quang Thanh - 23/02/2024 09:00
Cú sốc tài chính thường xảy ra bất ngờ và nhiều lúc rất tốn kém. Những cú sốc này có thể xảy đến dưới mọi hình thức và mức độ nghiêm trọng khác nhau.

Nỗi đau này không thuộc về bạn - Câu chuyện về nỗi đau

Từ sách - Phim - 23/02/2024 08:00
Bạn có từng trải qua những ám ảnh tâm lý, những vấn đề về sức khỏe tinh thần như trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn hoảng sợ,… nhưng không biết chúng bắt nguồn từ đâu, và phải đối mặt với chúng như thế nào?

Người tốt nghiệp thất nghiệp

Blog GS John VU - GS John Vu - 22/02/2024 13:00
Tôi mới đọc một báo cáo về người tốt nghiệp đại học bị thất nghiệp ở châu Á (Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia v.v.) nơi có trên 18 triệu người tốt nghiệp không thể tìm được việc làm.

Những tính năng ẩn về Tin nhắn trên iOS 17 mà có thể bạn chưa biết

Kỹ năng - Phạm Thái Học - 22/02/2024 12:00
Nếu bạn thường xuyên sử dụng Tin nhắn trên iOS 17 thì đây là những tính năng thú vị có thể bạn chưa biết đến.

Truyện Kim Dung - Chỉ người này mới có thể là sư phụ của Tiêu Viễn Sơn

Thư giãn - Nguyệt Phạm - 22/02/2024 11:00
Hóa ra, sư phụ của Tiêu Viễn Sơn là người từng đào tạo ra nhiều đại cao thủ trong giới võ lâm.

Từ phim Mai của Trấn Thành: Gia đình không hạnh phúc "hại" cuộc đời con thế nào?

Điện ảnh - Đông - 22/02/2024 10:00
Ai đó đã từng nói rằng: "Đứa trẻ hạnh phúc dùng tuổi thơ để ôm ấp cuộc đời, đứa trẻ bất hạnh dùng cả cuộc đời để chữa lành tuổi thơ".
HẠT GIỐNG TÂM HỒN
2019 Bản quyền thuộc về hatgiongtamhon.com.vn. Phát triển bởi ONECMS
Thứ 7, 24/02/2024