'Cú hích' có ích và khả năng cải thiện cuộc sống con người

Quang Thanh10/11/2023 09:00
'Cú hích' có ích và khả năng cải thiện cuộc sống con người

Bất kể có từng tìm hiểu về kinh tế học hay chưa, nhiều người thường bám vào khái niệm con người kinh tế, cho rằng mỗi người chúng ta luôn suy nghĩ và lựa chọn đúng, và do đó phù hợp với những gì các nhà kinh tế học thường mô tả về con người.

Con người kinh tế hay là Con người tinh khôn

Nếu đọc qua các giáo trình kinh tế học, bạn sẽ thấy con người kinh tế (Homo economicus) có khả năng tư duy giống như Einstein, ghi nhớ nhiều thông tin như cách Google lưu trữ dữ liệu trên đám mây, và có sức mạnh ý chí như Mahatma Gandhi. Thế nhưng con người mà chúng ta biết không phải như vậy.

Con người trong đời thực thường bối rối trước một phép chia có nhiều chữ số nếu không có sự hỗ trợ của máy tính cầm tay, đôi khi họ còn quên cả ngày sinh của vợ/chồng mình và thường say túy lúy vào ngày đầu năm mới. Họ không phải là Homo economicus, con người kinh tế mà là Homo sapiens, tức là con người tinh khôn. Để giảm thiểu việc sử dụng các từ La-tinh, từ đây chúng ta sẽ gọi con người kinh tế là Econ và con người tinh khôn trong đời thực là Con người.

Bây giờ hãy xem xét vấn đề béo phì. Tỷ lệ béo phì ở người Mỹ trưởng thành là hơn 40%, và hơn 70% người lớn ở Mỹ được xem là béo phì hoặc thừa cân. Trên toàn thế giới, có khoảng một tỷ người trưởng thành có cân nặng vượt mức, trong đó có 300 triệu người béo phì. Có rất nhiều bằng chứng cho thấy béo phì làm tăng rủi ro mắc bệnh tim mạch và tiểu đường, thường gây ra tình trạng chết trẻ.

Dĩ nhiên, con người kinh tế quan tâm đến cả hương vị của món ăn chứ không chỉ nhìn vào yếu tố sức khỏe, và việc ăn uống cũng là một nguồn lạc thú của con người. Chúng ta không nói rằng tất cả người thừa cân đều không thể hành động một cách lý trí, nhưng quả thật chúng ta không đồng tình với ý kiến cho rằng hầu hết mọi người đều đang lựa chọn chế độ ăn uống tối ưu. Điều gì đúng với chế độ ăn uống cũng đúng với hành vi liên quan tới rủi ro, bao gồm hút thuốc lá và uống rượu - những hành vi đã gây ra hàng trăm ngàn ca chết trẻ mỗi năm chỉ riêng ở Mỹ.

Những kết luận này phù hợp với các phát hiện của ngành khoa học về sự lựa chọn, một ngành mới ra đời và có khá nhiều nghiên cứu trong hơn nửa thế kỷ qua. Những nghiên cứu này đã khiến người ta phải nghiêm túc đánh giá lại tính hợp lý và khôn ngoan của nhiều nhận định cũng như quyết định của con người.

Để đạt chuẩn của Econ, con người không cần phải đưa ra những dự đoán hoàn hảo, nhưng họ được đòi hỏi phải đưa ra các dự đoán không mang định kiến. Điều đó có nghĩa là các dự đoán của họ có thể sai, nhưng chúng không thể sai liên tục theo một hướng có thể đoán trước được. Không giống các Econ, Con người phạm những sai lầm có thể dự báo được. Chúng ta có thể lấy ảo tưởng trong việc lập kế hoạch làm ví dụ. Ảo tưởng này là khuynh hướng lạc quan một cách phi thực tế về thời gian cần có để hoàn thành dự án, một tình trạng không hề xa lạ đối với những người từng thuê nhà thầu phụ và nhận ra rằng mọi thứ đều tốn nhiều thời gian hơn bạn nghĩ, ngay cả khi bạn đã biết về ảo tưởng lập kế hoạch.

Quyền lực mềm của các cú hích

Hàng ngàn công trình nghiên cứu đã xác nhận rằng các dự báo của con người là không hoàn hảo và đầy định kiến. Các quyết định mà con người đưa ra cũng không khá hơn là bao. Hãy xem ví dụ về cái gọi là định kiến nguyên trạng, một tên gọi hoa mỹ cho tính ỳ tâm lý của chúng ta. Vì nhiều lý do con người có khuynh hướng duy trì trạng thái hiện có và chấp nhận phương án mặc định.

Chẳng hạn như khi mua một chiếc điện thoại mới, bạn phải đưa ra một loạt các lựa chọn, từ hình nền cho đến nhạc chuông, rồi cả số lần đổ chuông trước khi chuyển qua chế độ thư thoại. Trong từng lựa chọn đó, nhà sản xuất điện thoại luôn chọn sẵn một phương án mặc định. Nghiên cứu cho thấy nhiều người vẫn giữ nguyên các lựa chọn mặc định đó, không chỉ cho nhạc chuông mà còn cho cả những lựa chọn quan trọng và mang tính bảo mật hơn.

Có rất nhiều ví dụ về cách dùng các phương án mặc định và bạn sẽ thấy chúng thường có sức mạnh khá lớn. Nếu các công ty tư nhân hay cơ quan nhà nước ủng hộ một tập hợp các kết quả nào đó, họ có thể tác động đến mọi người bằng cách lấy các kết quả đó làm phương án lựa chọn mặc định.

Thông thường, bạn có thể tăng tỷ lệ tham gia một dự án nào đó đến 25%, và đôi khi còn cao hơn nữa, chỉ đơn giản bằng cách sử dụng một kiến trúc lựa chọn mà trong đó “tham gia” là phương án mặc định. Việc đặt ra các phương án mặc định, cũng như áp dụng những phương pháp có vẻ rất bình thường khác để thay đổi hạng mục lựa chọn, thật sự có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể lên kết quả của nhiều dự án khác nhau - từ tăng tiền tiết kiệm, ứng phó với tình trạng biến đổi khí hậu, cho tới cải thiện hệ thống y tế và xóa đói giảm nghèo.

Cũng có những tình huống quan trọng mà trong đó con người phát huy quyền tự do của mình và từ chối sử dụng phương án mặc định. Chẳng hạn như khi đặc biệt khao khát một điều gì đó, con người có thể vượt qua tính ỳ tâm lý và sức mạnh của các phương án mặc định. Thay đổi phương án mặc định có thể là một cú hích hữu hiệu, nhưng chắc chắn không phải là giải pháp cho mọi vấn đề.

Những phương án mặc định được lựa chọn kỹ thường mang lại nhiều hiệu quả tích cực, và đó chỉ là một ví dụ minh họa cho quyền lực mềm của các cú hích. Theo định nghĩa, cú hích bao gồm các can thiệp làm thay đổi đáng kể hành vi của Con người, dù cho chúng có thể bị phớt lờ bởi các Econ. Econ thường chỉ phản ứng với các động lực kinh tế.

Nếu chính phủ đánh thuế lên kẹo, Econ sẽ mua ít kẹo lại, nhưng họ không bị chi phối bởi những yếu tố “không liên quan” như cách sắp xếp các phương án lựa chọn chẳng hạn. Con người cũng bị tác động bởi động lực kinh tế, nhưng họ đồng thời cũng chịu ảnh hưởng của các cú hích. Cần phải nói thêm rằng có thể những độc giả nhạy bén sẽ nhận ra động lực kinh tế cũng có nhiều dạng. Nếu những hành động để thu hút sự chú ý của con người được thực hiện - chẳng hạn như đặt trái cây ở nơi bắt mắt và kẹo ở nơi khuất hơn - có người sẽ nói là “chi phí” chọn kẹo tăng lên.

Nói theo một cách nào đó, một vài cú hích quả thật có làm tăng phí tổn về nhận thức hoặc cảm xúc (chứ không phải chi phí vật chất) và từ đó làm thay đổi các động lực kinh tế. Những cú hích như vậy được xem là cú hích, chỉ khi các phí tổn nói trên ở mức thấp (thấp đến mức nào thì bạn tự nhận định).

Như vậy, bằng cách vận dụng thuần thục cả những động lực kinh tế và cú hích, chúng ta có thể nâng cao khả năng cải thiện cuộc sống con người và góp phần giải quyết nhiều vấn đề lớn của xã hội. Không những vậy, chúng ta có thể làm điều đó trong khi vẫn bảo đảm được quyền tự do lựa chọn của mọi người.


Gửi bình luận
(0) Bình luận
1

Phim Sex Education, liều thuốc "chữa lành" cho mối quan hệ giữa tôi và con gái

Sau khi xem tập phim, tôi đã quyết định ngồi xuống nói chuyện với con gái.
2

Phim Sex Education: Hóa ra cha mẹ từ Đông sang Tây, không ai "thoát" khỏi giai đoạn này!

Thức cả đêm xem phim, tôi như mở mang đầu óc và ngộ ra 5 bài học cực đắt giá!
3

Bản giao hưởng cuộc sống - Bữa tối Giáng sinh giữa hai chiến tuyến

“Mỗi chúng ta là một thực thể nhỏ bé trên địa cầu này. Sự tồn tại của chúng ta là có giới hạn, nhưng chúng ta có thể học cách chia sẻ tình yêu thương không giới hạn đến với nhiều người.”
4

Nhờ xem phim Sex Education mà con gái tôi đã dám thú nhận 1 bí mật với mẹ!

Linh tính của người mẹ mách bảo tôi: Con đang gặp vấn đề!
5

'Tự do - Như chim tung cánh' - Câu chuyện sâu sắc về tự do từ Osho khiến bạn phải suy ngẫm

Tự do - Như chim tung cánh (Freedom The courage to be yourself). Liệu chúng ta có thực sự hiểu tự do là gì?

Thế giới trong bạn - Bạn không thể cải tạo người khác chừng nào còn chưa sửa đổi được chính mình

Nếu chỉ đơn thuần cố gắng tống khứ định kiến hay rào cản nào khác, thì trong chính quá trình đó, bạn sẽ tạo ra một chướng ngại khác nữa, và như vậy thì không thể thoát khỏi vô minh, đau khổ.

10 trích dẫn của Krishnamurti về ý nghĩa cuộc sống

Sách của Krishnamurti dạy chúng ta cách vật lộn với những mâu thuẫn trong tự nhiên cũng như trong tâm trí của chính chúng ta - dạng trí thông minh cao nhất.

7 chiến lược để sống sung túc và hạnh phúc - 'Đừng bắt đầu nếu bạn chưa có kế hoạch hành động'

Đừng bắt đầu một ngày mới nếu bạn chưa có kế hoạch hành động. Vì mỗi ngày của bạn là một bức tranh khảm vô giá trong chiến lược cuộc đời bạn. Hãy luôn lập kế hoạch cho mỗi ngày trước khi bạn bắt đầu. Và hãy làm việc đó mỗi ngày. 

4 Nội dung mới trong 'Cú hích - Phiên bản cuối cùng'

Với sự nỗ lực cải biên của bộ đôi tác giả Thaler và Sunstein, “Cú hích” đã trở lại với một phiên bản hoàn toàn mới, “phiên bản cuối cùng”. Vậy, so với trước, phiên bản lần này sẽ có những nội dung gì mới?

Quẳng gánh lo đi và vui sống - 7 cách đơn giản xua tan lo lắng trong một nốt nhạc

Làm gì để vượt qua những khó khăn, áp lực trong cuộc sống? Một câu hỏi của khá nhiều người trẻ trong thời buổi hiện nay

Những bài học cuộc sống - Cuộc sống không phải là do may mắn mà do chúng ta lựa chọn

Đây chính là 1 trong 20 điều quan trọng được TS Hal Urban tâm đắc chia sẻ trong cuốn sách "Những bài học cuộc sống" của ông.

‘Sống đời tự do’ - Giải phóng những ‘vị khách’ mắc kẹt trong tâm

Với “Sống đời tự do”, Michael A. Singer giúp bạn đọc hiểu về cách vận hành của tâm thức, để từ đó biết cách giải phóng chính họ khỏi những đau khổ, vật lộn… tưởng như là cố hữu của kiếp người.

Nghệ thuật sáng tạo cuộc sống - Mark Twain và người phụ nữ kiêu ngạo

Nếu bạn ném ra một hòn đá, có ngày người bị vấp té chính là bạn. Nếu bạn nói lời cay nghiệt, sau cùng cũng chính bạn sẽ rước lấy nhục nhã.

Tự do - Như chim tung cánh: Đi tìm chìa khóa của tự do thực thụ

Với những chia sẻ đầy khai mở, cuốn sách “Tự do – Như chim tung cánh” giúp người đọc xác định những trở ngại đối với tự do của họ, có thể do hoàn cảnh hoặc do bản thân họ tự áp đặt, tìm thấy lòng dũng cảm để thành thật với chính mình.

5 câu nói người EQ cao không bao giờ "treo" cửa miệng

Kỹ năng - Đông - 18/01/2025 12:00
Đây chính là "bí quyết" giúp người EQ cao luôn được lòng mọi người.

Cùng bị đánh lén, vì sao Trương Tam Phong và Vô Danh Thần Tăng phản ứng trái ngược?

Thư giãn - Chi Chi - 18/01/2025 11:00
Liệu sự khác biệt này của Trương Tam Phong và Vô Danh Thần Tăng có đến từ thực lực hay còn nguyên nhân nào khác?

Vì sao ông chủ shop không nhận cậu bé xin việc để mua quà sinh nhật cho em?

Truyền cảm hứng - Nguyễn Duy - 18/01/2025 10:00
Cậu bé học lớp 6 ở xã Nghi Phong, thành phố Vinh (Nghệ An) đạp xe ra phố, vào một shop (cửa hàng) thời trang xin việc. Hành động đẹp của ông chủ sau đó khiến câu chuyện cuối năm kết lại ấm áp.

Từng chê bai phim Sex Education, tôi bật ngửa về cách dạy con sai lầm của mình

Từ sách - Phim - Mỹ Hạnh - 18/01/2025 09:00
Tin nhắn chỉ vỏn vẹn 3 từ của con trai nhưng khiến tôi thao thức cả đêm.

Tự do - Như chim tung cánh: Đi tìm chìa khóa của tự do thực thụ

Từ sách - Phim - Đan Thanh - 18/01/2025 08:00
Với những chia sẻ đầy khai mở, cuốn sách “Tự do – Như chim tung cánh” giúp người đọc xác định những trở ngại đối với tự do của họ, có thể do hoàn cảnh hoặc do bản thân họ tự áp đặt, tìm thấy lòng dũng cảm để thành thật với chính mình.

Không nên chia sẻ quá nhiều với chatbot AI

Kỹ năng - PL - 17/01/2025 12:00
Theo khuyến cáo của các chuyên gia, người dùng không nên chia sẻ quá nhiều thông tin với chatbot AI, đặc biệt là những dữ liệu riêng tư.

Vì sao Giang Nam Thất Quái mất 10 năm không bằng Hồng Thất Công dạy Quách Tĩnh chỉ 1 tháng?

Thư giãn - Nguyệt Phạm - 17/01/2025 11:00
Vì sao 10 năm khổ luyện cùng Giang Nam Thất Quái lại không hiệu quả bằng 1 tháng học nghệ với Hồng Thất Công?

Nhiều người Việt trẻ lướt mạng xã hội hơn 3 giờ mỗi ngày

Phong cách sống - Ngọc Hiền - 17/01/2025 10:00
Báo cáo "Cuộc sống số của người Việt Nam" của Q&Me cho thấy, có đến 51% người trẻ trong độ tuổi 18 - 29 tuổi dành trên 3 giờ mỗi ngày để sử dụng mạng xã hội.

Trong 'Tây Du Ký' 4 đồ đệ của Đường Tăng đều phạm luật trời vì sao Bồ Tát vẫn chọn?

Từ sách - Phim - Tùng Lâm - 17/01/2025 09:00
Trong "Tây Du Ký", Đường Tăng đã thu nhận 4 đệ tử. Cả 4 người này đều phạm luật trời và được Quan Âm "chỉ điểm" trước khi theo Đường Tăng đi thỉnh kinh.

Sếp tồi - 3 cách để bạn không còn cảm thấy vội vã, hối hả mỗi dịp cuối năm

Từ sách - Phim - TĐ - 17/01/2025 08:00
Bạn có thấy gần cuối năm và lịch làm việc của bạn không một khoảng trống?  Cuối tuần rồi mà bạn vẫn không được nghỉ ngơi? Bạn có cảm thấy áp lực khi phải hoàn tất mọi việc trước khi kết thúc năm không?

Lo ngại TikTok bị cấm ở Mỹ, người dùng đổ xô tải app 'bản sao': Xiaohongshu

Kỹ năng - Vũ Anh - 16/01/2025 12:00
Đây một ứng dụng truyền thông xã hội phổ biến ở Trung Quốc nhưng ít được biết đến bên ngoài đất nước.

Nhà khoa học cấp cao Nvidia ngỡ ngàng vì video robot hình người của Engine AI

Thư giãn - Sơn Vân - 16/01/2025 11:00
Engine AI hy vọng tận dụng được sự quan tâm với các robot hình người của mình bằng cách giảm giá trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt tại Trung Quốc.

Nguyên tắc dụng quân của Sếp giỏi: Trọng ‘Nhân tài’ - không cần tìm ‘Nô tài’

Suy ngẫm - Diệu Đan - 16/01/2025 10:00
Nhìn chung, ở nơi làm việc, giữ quy tắc, mới có được sự tin tưởng; có nguyên tắc, mới đáng để giao phó. Cho dù là công việc hay cuộc sống, việc "làm cho người khác cảm thấy yên tâm" là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của một cá nhân.

Xem phim Sex Education, tôi đúc rút bài học quý báu để dạy con trai

Từ sách - Phim - Mỹ Hạnh - 16/01/2025 09:00
Bộ phim Sex Education đã truyền cảm hứng cho tôi rất nhiều trong việc dạy dỗ con cái.

Con đường chuyển hóa - Để không trở thành nạn nhân của vọng tưởng

Từ sách - Phim - Quìn - 16/01/2025 08:00
Khi đối diện một vấn đề, ta thường hay tự mình suy diễn, tưởng tượng đủ thứ, để rồi phiền não, đau buồn vì cái tưởng của mình. Nhưng ít ai nhận ra rằng, cái mà ta thấy chỉ là ảo ảnh do tâm tạo nên chứ không phải cái biết chân thật của mình.
HẠT GIỐNG TÂM HỒN
2019 Bản quyền thuộc về hatgiongtamhon.com.vn. Phát triển bởi ONECMS
Thứ 7, 18/01/2025