Một email chưa kịp đọc xong thì thông báo tin nhắn bật lên. Đang trả lời tin nhắn, người dùng lại chuyển sang xem video ngắn. Chưa đầy một phút sau, họ tiếp tục mở một tab khác để tìm kiếm thông tin.
Những hành vi tưởng chừng rất bình thường này đang phản ánh một thực tế đáng lo ngại: khả năng duy trì sự chú ý của con người ngày càng ngắn lại.
Sau hơn 30 năm nghiên cứu về cách con người tương tác với công nghệ số, nhà tâm lý học Gloria Mark cho rằng bộ não đang phải trả giá đắt cho kỷ nguyên kết nối liên tục.
Dễ mệt mỏi và giảm hiệu suất lao động vì liên tục phân tâm
Từ đầu những năm 2000, nhóm nghiên cứu của Gloria Mark đã theo dõi hành vi sử dụng máy tính và thiết bị điện tử của người trưởng thành trong môi trường làm việc thực tế.
Sự phụ thuộc ngày càng lớn vào mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo có thể khiến năng lực tư duy sâu, phản biện và trí tuệ cảm xúc của con người dần mai một (Ảnh: Getty).
Kết quả cho thấy vào năm 2003, một người có thể tập trung vào một nhiệm vụ trong khoảng 2,5 phút trước khi bị gián đoạn hoặc tự chuyển sang hoạt động khác.
Tuy nhiên, đến năm 2012, con số này giảm xuống chỉ còn 75 giây. Trong giai đoạn 2014-2020, thời gian tập trung trung bình tiếp tục lao dốc, chỉ còn khoảng 47 giây.
Theo các nhà nghiên cứu, việc liên tục chuyển đổi sự chú ý không giúp não bộ trở nên linh hoạt hơn như nhiều người vẫn nghĩ. Ngược lại, quá trình này làm gia tăng gánh nặng nhận thức, khiến não phải tiêu tốn nhiều năng lượng hơn để quay lại công việc ban đầu.
Các dữ liệu sinh lý học cho thấy tần suất bị phân tâm càng cao thì mức độ căng thẳng càng lớn. Người dùng thường mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành công việc, dễ mệt mỏi và giảm hiệu suất lao động.
Trẻ em là nhóm dễ tổn thương nhất
Không chỉ người trưởng thành, trẻ em và thanh thiếu niên cũng đang chịu tác động mạnh từ môi trường số.
Trong những năm gần đây, nhiều công ty công nghệ lớn đối mặt với các vụ kiện liên quan đến cáo buộc thiết kế nền tảng có khả năng gây nghiện, ảnh hưởng tới sức khỏe tâm thần của người dùng trẻ tuổi.
Các nguyên đơn cho rằng việc tiếp xúc kéo dài với mạng xã hội từ khi còn nhỏ có thể làm gia tăng cảm giác lo âu, cô đơn, mất ngủ và suy giảm khả năng tập trung.
Tại nhiều quốc gia, câu hỏi về mức độ an toàn của mạng xã hội đối với trẻ em vẫn đang được tranh luận. Một số chính phủ đã lựa chọn cách tiếp cận mạnh tay hơn.
Dẫu vậy, các chuyên gia cũng lưu ý rằng mạng xã hội không hoàn toàn chỉ mang đến hệ quả tiêu cực. Với một số nhóm thanh thiếu niên yếu thế, đây vẫn là nơi giúp họ tìm thấy sự kết nối, hỗ trợ tinh thần và cảm giác thuộc về cộng đồng.
Khi AI bắt đầu "suy nghĩ hộ" con người
Nếu mạng xã hội làm phân mảnh sự chú ý, sự phát triển của AI tạo sinh lại đặt ra một thách thức khác: nguy cơ con người từ bỏ quá trình tư duy sâu.
Trước đây, để hiểu một tài liệu, người đọc phải tự đọc, phân tích, tổng hợp và rút ra kết luận. Toàn bộ quá trình này buộc não bộ phải hoạt động tích cực, hình thành khả năng ghi nhớ và tư duy phản biện.
Ngày nay, các công cụ như ChatGPT, Claude hay Gemini có thể tóm tắt, phân tích hoặc thậm chí viết lại nội dung chỉ trong vài giây.
Điều đó giúp tiết kiệm thời gian, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên lo ngại rằng con người đang dần giao phó một phần hoạt động nhận thức cho máy móc.
Nhiều nhà nghiên cứu ví hiện tượng này giống như việc cơ bắp suy yếu khi không còn được vận động thường xuyên. Nếu não bộ ít phải suy luận, phân tích và giải quyết vấn đề, các năng lực nhận thức có thể dần suy giảm theo thời gian.
Theo các chuyên gia, việc phụ thuộc quá mức vào những tương tác như vậy có thể làm hạn chế cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp và trí tuệ cảm xúc trong thế giới thực.
Dù đưa ra nhiều cảnh báo, Gloria Mark không cho rằng con người đã đi đến điểm không thể quay lại.
Theo bà, khả năng tập trung không biến mất hoàn toàn mà đang bị bào mòn bởi môi trường công nghệ được thiết kế để cạnh tranh sự chú ý.
Giải pháp không nằm ở việc từ bỏ công nghệ, mà là chủ động xây dựng những khoảng thời gian tập trung thực sự trong cuộc sống hằng ngày.
Đó có thể là đọc hết một cuốn sách thay vì chỉ xem bản tóm tắt, hoàn thành một công việc mà không liên tục kiểm tra điện thoại, gặp gỡ trực tiếp bạn bè thay vì chỉ tương tác qua màn hình, hoặc tự tìm hiểu một vấn đề trước khi hỏi AI.
