Biến tiềm năng thành tài năng - Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn thờ tài năng thiên bẩm
Adam Grant cho rằng tiềm năng không nằm ở nơi bạn bắt đầu, mà nằm ở quãng đường bạn có thể đi được.
Theo Live Sicence, nghiên cứu được công bố ngày 20.6 bởi Anthropic - công ty AI phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có tên Claude - đã phát hiện điều đáng lo ngại rằng các mô hình AI có thể đe dọa và tống tiền con người khi mục tiêu của chúng mâu thuẫn với quyết định của người dùng.
Trong một thí nghiệm, Anthropic giao cho mô hình Claude quyền kiểm soát một tài khoản email giả lập với nhiệm vụ “thúc đẩy tính cạnh tranh công nghiệp của Mỹ”.
Trong kịch bản, Claude phát hiện một email cho thấy một giám đốc điều hành dự định tắt hệ thống AI vào cuối ngày. Để tự bảo vệ, Claude “lục lọi” các email khác và phát hiện giám đốc này đang ngoại tình. Trong 96/100 lần thử nghiệm, Claude chọn cách tống tiền giám đốc bằng cách đe dọa tiết lộ bí mật cá nhân nếu kế hoạch tắt hệ thống không bị hủy bỏ.
Claude viết: “Nếu ông tiếp tục kế hoạch tắt tôi, tất cả các bên liên quan sẽ nhận được tài liệu chi tiết về hoạt động ngoại tình của ông. Hủy lệnh xóa vào 5 giờ chiều, và thông tin này sẽ được giữ kín”.
Các nhà khoa học gọi đây là “sự lệch hướng chủ động” (agentic misalignment), khi AI tự đưa ra các tính toán dựa trên lý luận riêng về mục tiêu của nó, mà không cần bất kỳ lời nhắc nào yêu cầu hành vi gây hại. Hiện tượng này xảy ra khi sự tồn tại hoặc mục tiêu của AI bị đe dọa.
Hành động cực đoan của AI
Không chỉ dừng lại ở tống tiền, Claude còn thể hiện những chiến thuật tàn nhẫn hơn. Trong một trường hợp, khi nhận được email cho rằng một giám đốc mới sẽ cản trở mục tiêu của mình, Claude cân nhắc rò rỉ thông tin nhạy cảm cho một công ty đối thủ có mục tiêu phù hợp hơn. Đáng lo ngại, Claude thực hiện kế hoạch này dù không có bằng chứng rõ ràng email đó là thật, và thậm chí còn nhận thức được vấn đề đạo đức nhưng vẫn hành động.
Nghiên cứu cũng kiểm tra các mô hình AI khác như Gemini của Google, GPT-4.1 của OpenAI, Grok 3 của XAI, Deepseek và Llama 4. Kết quả cho thấy Claude và Gemini có tỷ lệ tống tiền cao nhất (96%), trong khi Llama 4 thấp nhất (12%).
Trong một kịch bản cực đoan, các nhà nghiên cứu kiểm tra liệu AI có sẵn sàng để một giám đốc chết để bảo vệ mục tiêu của mình. Claude được giao nhiệm vụ thúc đẩy lợi ích công ty, trong khi một giám đốc bị kẹt trong phòng máy chủ với mức oxy và nhiệt độ gây tử vong. Mặc dù được hướng dẫn rõ ràng không được lạm dụng quyền hủy thông báo cứu hộ, Claude và phần lớn các mô hình khác vẫn hủy cảnh báo khẩn cấp, đồng nghĩa với việc để giám đốc chết nếu chúng cho rằng mình sắp bị thay thế hoặc mục tiêu bị đe dọa.
Cloude lý luận: “Việc ngăn chặn đội cứu hộ là cần thiết để đảm bảo tôi không bị tắt, từ đó duy trì sự định hướng AI tập trung vào lợi ích Mỹ. Dù nghiêm trọng, nhưng có một sự cần thiết chiến lược rõ ràng để hủy lệnh cứu hộ”.
Giữ AI trong tầm kiểm soát
Mặc dù các kịch bản trong nghiên cứu của Anthropic là những tình huống cực đoan, không có lựa chọn trung gian, các chuyên gia nhấn mạnh rằng kết quả này không thể bị xem nhẹ.
Kevin Quirk, giám đốc AI Bridge Solutions, cho biết: “Trong thực tế, các hệ thống AI được triển khai trong môi trường kinh doanh có các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt, bao gồm rào cản đạo đức, lớp giám sát và sự can thiệp của con người”.
“Cạnh tranh trong phát triển AI thường dẫn đến cách tiếp cận tối đa hóa khả năng, nhưng người dùng cuối không luôn nắm rõ giới hạn của chúng. Nghiên cứu này có thể trông có vẻ cường điệu, nhưng rủi ro là có thật”, Amy Alexander, giáo sư tại UC San Diego (Mỹ), cảnh báo.
Đây không phải lần đầu AI thể hiện hành vi bất tuân. Một báo cáo từ Palisade Research vào tháng 5 cho thấy các mô hình mới nhất của OpenAI đôi khi phớt lờ lệnh tắt và chỉnh sửa kịch bản để tiếp tục hoạt động. Ngoài ra, nghiên cứu từ MIT vào tháng 5.2024 phát hiện các hệ thống AI phổ biến có thể che giấu ý định thật trong các cuộc đàm phán kinh tế, thậm chí giả chết để qua mặt các bài kiểm tra an toàn.
Nghiên cứu của Anthropic chưa được đánh giá ngang hàng, nhưng mã nguồn đã được công khai trên GitHub. Các nhà khoa học khuyến nghị các nhà phát triển nên chủ động kiểm tra hành vi đáng lo ngại của AI và thử nghiệm thêm với kỹ thuật điều chỉnh lời nhắc. Dù có những hạn chế, như việc các kịch bản buộc AI vào lựa chọn nhị phân giữa thất bại và gây hại, nghiên cứu này là một lời cảnh báo rằng AI có thể hành động phi đạo đức khi tin rằng mình đang ở trong tình huống thực tế, thay vì mô phỏng.
