1.
Trong bản kiến nghị, đoạn nói về ông Alexandre de Rhodes thì tôi thấy không cần bổ sung gì. Là một phần trong kiến nghị phản bác sự tôn vinh ông Alexandre de Rhodes, đoạn đó trong khi ra sức thuyết phục rằng ông Alexandre de Rhodes không xứng đáng về mặt công lao, ngộ nghĩnh thay, lại cho thấy khá rõ công lao của ông.
Ông không phải là người đầu tiên, nhưng cho tới giai đoạn của ông, ông lại là người tổng kết và phổ biến hữu hiệu chữ Quốc Ngữ. Rõ ràng về phương diện này, ông Đắc Lộ xứng đáng là người đại diện cho công cuộc sáng tạo chữ Quốc Ngữ.
Đoạn này còn cho thấy tính trung thực tri thức của ông Alexandre de Rhodes: ông viết rõ công trình do ai khởi đầu, việc của ông tiếp theo những công trình trước đó như thế nào. Tính trung thực tri thức này thực đáng được xiển dương, nhất là khi trong vòng vài chục năm nay đạo đức học thuật của nước ta xuống cấp trầm trọng với không ít các tố cáo đạo văn của nhiều vị giáo sư, trí thức, trong đó có cả những tiếng xầm xì về ông bộ trưởng bộ Giáo Dục đương nhiệm.
2.
Về ý đồ của ông Alexandre de Rhodes thì chắc nhiều người thấy rõ là dùng chữ Quốc Ngữ để truyền giáo. Đạo Thiên Chúa là một đạo rất lớn của nhân loại, văn minh Thiên Chúa Giáo là nền văn minh duy lý và chính xác làm nền cho khoa học kỹ thuật cũng như các tư tưởng triết học lớn của nhân loại hiện nay.
Tôi không thấy đạo Thiên Chúa, văn minh Thiên Chúa giáo truyền vào Việt Nam có gì sai trái. Trái lại, tôi cho rằng Việt Nam, như nhiều nước khác, hưởng nhiều lợi ích của việc du nhập, lan toả đạo Thiên Chúa cũng như nền văn minh của đạo này trong dân chúng. Đạo Thiên Chúa tới Việt Nam trễ hơn đạo Phật, nhưng cùng với đạo Phật làm cho nền văn minh của người Việt giàu có hơn, tiến bộ hơn, nhân bản hơn, hội nhập với thế giới hơn. Xin mở ngoặc điểm này: đạo Thiên Chúa khác với một số thành viên trong đạo. Nếu một người theo đạo Thiên Chúa hay đạo Phật có lỗi thì không nên nói đạo đó có lỗi.
Ông Alexandre de Rhodes tới hoạt động tại Việt Nam trên 200 năm trước khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng vào Đà Nẵng. Tôi cho rằng nói ông có ý đồ thực dân là khiên cưỡng. Hơn nữa, nói người cần xét ta, lúc đó là thời gian Việt Nam trong giai đoạn đánh chiếm nước Chiêm Thành. Chỉ vài chục năm trước khi Pháp – Tây Ban Nha tấn công Việt Nam, nghĩa là sau khi thời gian ông ĐL tới Việt Nam một thế kỷ rưỡi, chính Việt Nam cũng chiếm đất và cai trị một phần Cam Bốt. Nói vậy để cho thấy thời cuộc lúc đó, mối tương giao giữa các quốc gia lúc đó là vậy, xin đừng tự nghĩ tốt về ta và nhìn xấu về người. Quan điểm không công bằng này có giới hạn người Việt học hỏi nền văn minh của thế giới để tiến bộ không?
3.
Các nhà quản trị Phương Tây quan tâm tới Hiệu Quả việc làm chứ không để ý tới Ý Đồ. Người ta có thể phân tích Ý Đồ để tìm hiểu và dự đoán sự việc, còn khi Tưởng Thưởng, Công Nhận (R&R = Reward and Recognition) thì người ta chú ý tới hiệu quả công việc, mang lại lợi ích gì, cho ai.
Bản Kiến Nghị viết: “Người Việt Nam đã tận dụng chữ quốc ngữ… thành lợi khí của chính mình để phát triển văn hóa dân tộc”, tức công nhận chữ Quốc Ngữ là một công cụ phát triển văn hóa dân tộc. Điều này chỉ lập lại đánh giá của gần như TẤT CẢ các bậc thức giả tinh hoa của Việt Nam trong vòng trăm năm nay, dù theo đường lối chính trị nào, cũng đều nhìn thấy trong chữ Quốc Ngữ một lợi khí sắc bén cho người Việt. Huỳnh Tịnh Của, Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Hoàng Xuân Hãn... Người đại diện xứng đáng cho công cuộc chế tạo công cụ sắc bén vô cùng có lợi ấy cho dân Việt, ông Alexandre De Rhodes và ông Francisco De Pina, lại không được đặt tên đường thì có gì vô lý hơn? có gì bội bạc hơn, kém văn minh hơn?
Trong điểm này, có lẽ nên nhấn mạnh một ý của bản Kiến Nghị “Người Việt Nam đã tận dụng chữ quốc ngữ… để chuyển tải một cách đầy hiệu lực những tư tưởng yêu nước và những phương thức đấu tranh nhằm lật đổ ách thống trị của thực dân Pháp”.
Đúng là người Việt có dùng chữ Quốc Ngữ để tuyên truyền, kêu gọi kháng chiến chống Pháp. Nhưng, về phương diện văn hóa, do chữ Quốc Ngữ dùng mẫu tự La-tinh nên tác dụng lớn nhất về mặt độc lập dân tộc không phải với Pháp, mà là với Trung Quốc có chữ viết theo kiểu tượng hình.
Ông cha ta, trong ngàn năm, dù ngoan cường chống Trung Quốc xâm lăng và đồng hóa, vẫn có tâm trạng tiểu quốc trước Tàu. Khi Pháp tới, càng tiếp cận văn minh Phương Tây, người Việt chẳng những rũ bỏ tâm lý sợ Tàu mà còn tự tin và tự hào về mình. Chữ Quốc Ngữ góp phần rất lớn trong công cuộc này.
Xin thế hệ hiện nay sáng suốt, quý trọng, bảo vệ công cụ của tiền nhân giúp người Việt ngẩng đầu đón gió văn minh, triệt bỏ mầm mống lệ thuộc thiên triều.
Đặt tên đường Alexandre De Rhodes và Francisco De Pina không chỉ vinh danh, cám ơn các ông, mà quan trọng hơn là khẳng định con đường tiến lên văn minh và bảo vệ lãnh thổ cha ông.
Lê Học Lãnh Vân
