Với thế hệ 7x, 8x và những người trẻ đời đầu 9x, "1-0-8-0" không chỉ là một dãy số vô tri, mà là chiếc chìa khóa vạn năng mở ra cánh cửa tri thức, là người bạn tâm tình giấu mặt và là cứu cánh cho mọi thắc mắc trong một thế giới chưa có internet. Sự ra đi lặng lẽ của "Google chạy bằng cơm" này đã vô tình kéo theo cả một dòng hồi ức cuộn trào về những công nghệ Analog, những thiết bị và dịch vụ "tương tự" từng là biểu tượng của sự sành điệu, xa xỉ một thời, nay đã hoàn toàn tuyệt chủng hoặc lùi sâu vào bóng tối trước sự xâm lăng vũ bão của kỷ nguyên kỹ thuật số.
Bài viết này như một thước phim quay chậm, đưa chúng ta đi ngược thời gian để nhìn lại những người bạn cũ kỹ ấy, những chứng nhân cho một thời kỳ mà sự kết nối giữa người với người tuy khó khăn, đắt đỏ nhưng lại chân thành và đáng trân trọng biết bao.
Những "sợi dây" kết nối vật lý
Hãy quay ngược thời gian về những năm 90 hoặc đầu những năm 2000, khi khái niệm "tra Google" vẫn là một thứ gì đó xa vời. Khi ấy, "quyền lực tối thượng" về thông tin nằm trong tay các điện thoại viên của Tổng đài 1080. Trong ký ức của nhiều người, 1080 chính là cuốn bách khoa toàn thư sống động nhất. Từ việc tra cứu điểm thi đại học, hỏi kết quả xổ số, tỷ số bóng đá đêm qua, cho đến xin địa chỉ bác sĩ, hay thậm chí là tư vấn tâm lý tình cảm, tất cả đều được giải đáp qua chất giọng nhẹ nhàng, kiên nhẫn của các cô tổng đài viên.
Có lẽ không ai trong thế hệ ấy quên được cảm giác tim đập chân run, tay cầm chặt ống nghe điện thoại bàn, nín thở chờ đầu dây bên kia đọc từng con số điểm thi tốt nghiệp. Niềm vui vỡ òa hay nỗi buồn đều được truyền tải qua đường dây cáp đồng ấy. Gọi 1080 ngày đó là cả một sự xa xỉ. Cước phí tính theo phút không hề rẻ so với thu nhập thời bấy giờ, khiến người gọi phải chắt chiu từng câu hỏi, chuẩn bị sẵn giấy bút để ghi chép thật nhanh. Chính sự đắt đỏ và khó khăn ấy lại tạo nên giá trị của thông tin. Người ta trân trọng từng câu trả lời, và dường như, sự kết nối giữa người hỏi và người trả lời qua tổng đài cũng mang một hơi ấm nhân văn mà những dòng text lạnh lùng của ChatGPT hay Google Search ngày nay không thể nào thay thế được.
Trước đó, một biểu tượng khác của sự kết nối đường phố cũng đã vĩnh viễn biến mất: Những bốt điện thoại thẻ (Card Phone). Ngày nay, khi mỗi người đều sở hữu một chiếc smartphone, chúng ta khó có thể hình dung được sự lãng mạn và khắc khoải của những cây cột màu vàng hoặc xanh đứng trơ gan cùng tuế nguyệt ở góc bưu điện hay ngã tư đường phố ngày xưa. Để thực hiện một cuộc gọi, bạn phải sở hữu một chiếc thẻ phone card với những vạch trắng từ tính ở mặt sau. Mỗi vạch trắng tương ứng với một số tiền nhất định, và nó sẽ bị "đục lỗ" hoặc mờ dần sau mỗi phút gọi.
Hình ảnh những cô cậu sinh viên xếp hàng dài trước bốt điện thoại để chờ gọi về quê, hay những đôi tình nhân đứng thì thầm vào ống nghe giữa ồn ào phố thị đã trở thành một phần di sản văn hóa đô thị. Đó là nơi chứng kiến bao nhiêu cuộc hẹn hò được thiết lập, bao nhiêu lời chia tay được nói ra và cả những giọt nước mắt của nỗi nhớ nhà. Khi di động xuất hiện, những bốt điện thoại này dần bị lãng quên, trở thành nơi dán quảng cáo khoan cắt bê tông nham nhở trước khi bị tháo dỡ hoàn toàn. Sự biến mất của chúng mang đi cả một thói quen chờ đợi và sự riêng tư đầy ý nhị giữa chốn công cộng.
Cũng không thể không nhắc đến máy nhắn tin (pager), một thiết bị nhỏ xíu đeo bên hông từng là biểu tượng của sự thành đạt và bận rộn. Muốn nhắn tin, người ta phải gọi lên tổng đài, đọc nội dung cho nhân viên gõ lại để chuyển đến máy người nhận. Một quy trình rườm rà, thủ công đến nực cười nếu so với tin nhắn tức thời (IM) ngày nay, nhưng ở thời điểm đó, tiếng tít tít của máy nhắn tin là âm thanh của quyền lực và sự hiện đại.
Thế giới giải trí "có hình, có tiếng" và những khiếm khuyết đáng yêu
Nếu như viễn thông Analog mang lại sự kết nối đắt đỏ, thì thế giới giải trí Analog lại mang đến những trải nghiệm "vật lý" đầy cảm xúc mà thế hệ kỹ thuật số (Digital Native) khó lòng thấu hiểu. Đó là kỷ nguyên của những chiếc tivi ăng-ten râu, những cuốn băng cassette rối dây và những cuốn băng video VHS nhòe nhoẹt.
Hãy nhớ về những buổi tối cả gia đình quây quần bên chiếc tivi màu, nhưng màn hình lại phủ đầy những đốm trắng đen mà người ta hay gọi vui là "muỗi" hay "hột mè". Cuộc chiến để có được hình ảnh rõ nét là một nỗ lực tập thể. Một người phải leo lên mái nhà hoặc ra ban công xoay cột ăng-ten bằng tre, trong khi người ở dưới nhà hét vọng lên: "Nét chưa?", "Chưa được, quay sang trái chút nữa!", "Được rồi, giữ nguyên nhé!". Tín hiệu Analog là vậy, nó phụ thuộc vào thời tiết, vào hướng gió và cả sự may mắn. Đôi khi đang xem đến đoạn gay cấn, hình ảnh bỗng chập chờn, méo mó, và phương pháp sửa chữa phổ biến nhất thời đó là... vỗ mạnh vào vỏ tivi. Kỳ lạ thay, đôi khi nó lại hiệu quả.
Về âm nhạc, trước khi có Spotify hay Apple Music với kho nhạc vô tận, chúng ta có những cuốn băng cassette. Thế hệ 8x chắc chắn nằm lòng kỹ năng "tiết kiệm pin máy Walkman" bằng cách dùng một chiếc bút bi cắm vào lỗ tròn của cuốn băng để tua lại bài hát yêu thích. Đó là một thao tác cơ học đầy thỏa mãn. Nghe nhạc bằng băng cassette đòi hỏi sự kiên nhẫn. Bạn không thể bấm "Next" để chuyển bài ngay lập tức, bạn phải nghe hết cả mặt A rồi lật sang mặt B. Chính sự bất tiện ấy khiến người ta thuộc lòng thứ tự từng bài hát, trân trọng từng giai điệu và nghe đi nghe lại một cuốn băng đến mức dây băng bị nhão, âm thanh trở nên méo mó. Và ác mộng lớn nhất chính là khi đầu đọc "nuốt" băng, làm rối tung sợi dây từ tính mỏng manh, buộc chủ nhân phải tỉ mẩn gỡ từng chút một trong lo âu.
Cùng với cassette là sự hưng thịnh của băng video VHS. Những tiệm cho thuê băng đầu ngõ từng là thiên đường giải trí. Những bộ phim chưởng bộ Hong Kong, phim hành động Mỹ được chuyền tay nhau qua những cuốn băng cục mịch, to như viên gạch. Chất lượng hình ảnh của VHS kém xa so với HD hay 4K bây giờ, thường xuất hiện những vạch kẻ ngang màn hình khi đầu từ bị bẩn, nhưng cảm giác cầm trên tay cuốn băng vừa thuê được, chạy thật nhanh về nhà để đút vào đầu máy là một niềm háo hức khó tả. Để máy tua băng từ đầu thì chậm quá nên ngày đó còn xuất hiện máy tua băng bằng nhựa chạy bằng quay tay còn nhanh hơn tua bằng máy, nhưng khi tua mạnh quá không kịp phanh còn đứt cả dây băng.
Vì sao chúng tuyệt chủng và chúng ta đã đánh mất điều gì?
Sự sụp đổ của đế chế Analog là điều tất yếu của lịch sử. Công nghệ Digital với sự ưu việt tuyệt đối, nhanh hơn, rẻ hơn, chất lượng không suy giảm theo thời gian và khả năng lưu trữ vô hạn, đã quét sạch những người tiền nhiệm cồng kềnh. Chiếc Smartphone nhỏ bé trong túi quần chúng ta ngày nay đã "nuốt chửng" toàn bộ công năng của tivi, máy nghe nhạc, máy nhắn tin, điện thoại bàn và cả tổng đài 1080. Sự hội tụ công nghệ (Convergence) đã mang lại sự tiện nghi chưa từng có, giải phóng con người khỏi những giới hạn vật lý.
Nhưng trong sự tiện nghi ấy, dường như chúng ta cũng đã đánh mất đi những giá trị tinh thần vô hình. Chúng ta mất đi sự kiên nhẫn và lòng trân trọng. Khi mọi thứ quá dễ dàng, khi âm nhạc và phim ảnh ê hề miễn phí trên mạng, giá trị thưởng thức dường như giảm đi. Ngày xưa, mua được một cuốn băng gốc là nâng niu cả tháng, nghe đến thuộc lòng từng đoạn luyến láy. Ngày nay, chúng ta có hàng triệu bài hát nhưng lại thường xuyên bấm bỏ qua chỉ sau 10 giây đầu tiên.
Chúng ta cũng mất đi cảm giác kết nối vật lý. Việc cầm nắm một cuốn băng, lau chùi một đĩa CD, hay xoay một chiếc ăng-ten tạo ra mối liên kết giữa người và vật. Còn giờ đây, chúng ta chỉ tương tác với những màn hình cảm ứng lạnh lẽo, phẳng lì. Và hơn hết, sự biến mất của những dịch vụ như 1080 hay bốt điện thoại công cộng đã lấy đi sự kết nối thực giữa người với người. Gọi 1080 là được nghe giọng nói của một con người bằng xương bằng thịt, có cảm xúc, có ngữ điệu. Gọi điện thoại thẻ là phải bước ra đường, hòa mình vào nhịp sống phố phường. Còn bây giờ, chúng ta kết nối với cả thế giới nhưng lại cô đơn trong chính căn phòng của mình.
Giờ đây, tổng đài 1080 dừng hoạt động, những bốt điện thoại đã bị dỡ bỏ, những cuốn băng từ đã trở thành rác thải nhựa hoặc vật phẩm sưu tầm hiếm hoi.
Cảm ơn những công nghệ Analog cũ kỹ đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình, đã nuôi dưỡng tâm hồn và tri thức của cả một thế hệ trong những năm tháng gian khó. Chúng đã lùi vào dĩ vãng để nhường chỗ cho một tương lai rực rỡ hơn, nhưng ký ức về tiếng rè của tivi, tiếng lách cách của đầu máy video và giọng nói ấm áp từ tổng đài 1080 sẽ mãi là một phần đẹp đẽ trong hành trang ký ức của những người đã đi qua thời gian...
Theo MTG
