Sống trong cõi vô thường - Khi trái tim không đối lập với lý trí

Om Swami, tác giả cuốn sách “Sống trong cõi vô thường” đưa chúng ta trở lại một chiến trường khốc liệt, nơi mà ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ mỏng như một sợi tóc.

Nơi điều “vô lý” trở thành “thiêng liêng”

Trong một trận chiến, một đại đội lính Mỹ vô tình lọt vào vùng kiểm soát của địch và bị tấn công dữ dội. Cả đội đã thoát thân an toàn, trừ một người lính bị thương nặng và tụt lại phía sau. John, một trung úy, nhất quyết quay lại cứu bạn mình. Dù cấp trên không cho phép nhưng anh không chịu lùi bước.

Xét bằng lý trí thông thường, đó là một mệnh lệnh có thể hiểu được. Quay lại nghĩa là liều mạng. Quay lại có thể làm mất thêm một người. Quay lại, trong con mắt quân lệnh, là hành vi chống lệnh cấp trên. Nhưng John vẫn quay lại. Anh bò dưới làn mưa đạn để đến bên người bạn đang thoi thóp của mình. Bất chấp vô vàn khó khăn, John cõng bạn mình trên lưng, thoát ra khỏi vùng hiểm địa. Tuy nhiên, khi họ về đến trại, bạn của anh đã trút hơi thở cuối cùng.

Trước cơn thịnh nộ của cấp trên, John nhẹ nhàng trả lời: “Thưa sếp, anh ấy không phải một xác chết, mà là một liệt sĩ. Tôi không hề hối hận khi quay lại cứu anh ấy, bởi khi hấp hối, người bạn và cũng là người đồng đội đã nắm chặt tay tôi và không ngừng lặp lại một câu: ‘Tôi biết anh sẽ quay lại cứu tôi’. Chỉ có vậy thôi, nhưng câu nói đó còn giá trị hơn mọi thứ khác trên đời”.

Câu chuyện về Trung úy John quay lại cứu đồng đội bất chấp mệnh lệnh của cấp trên không phải là một bài ca ca ngợi chủ nghĩa anh hùng mù quáng. Ở đó, Om Swami đã đặt chúng ta vào một tình huống đối đầu kinh điển: Một bên là vị Thiếu tá đại diện cho lý trí, quy tắc và sự bảo toàn số đông; một bên là John đại diện cho con tim, tình bạn và lời hứa thầm lặng.

Dưới góc nhìn nhân văn, câu trả lời của John khi vác xác bạn về: “Anh ấy không phải một xác chết, mà là một liệt sĩ” đã thay đổi hoàn toàn định nghĩa về giá trị. Lý trí tính toán rằng một xác chết không đáng giá bằng một mạng sống của người ở lại. Nhưng con tim lại bảo rằng, cái nắm tay lúc cuối đời và câu nói “Tôi biết anh sẽ quay lại” chính là ý nghĩa tối thượng của sự tồn tại.

Nếu John không quay lại, anh sẽ an toàn về mặt thân thể, nhưng tâm hồn anh sẽ mang một vết sẹo của sự phản bội, không phải phản bội quân đội, mà là phản bội niềm tin của một người đã gửi gắm hy vọng vào anh. Om Swami đã rất khéo léo khi chỉ ra rằng: Việc giữ lời hứa có thể khiến ta kiệt sức, thậm chí gặp nguy hiểm, nhưng nó mang lại một thứ tài sản vô hình mà không tiền bạc nào mua được: Sự mãn nguyện sâu sắc vì đã sống xứng đáng với con người mình.

Cũng giống như việc tập thể dục một tiếng đồng hồ hoặc tự mình nấu ăn có thể khiến bạn mệt mỏi nhưng bạn vẫn phải làm nếu muốn có sức khỏe tốt hay bữa ăn ngon, việc giữ lời hứa có thể không phải là chuyện vui vẻ hay dễ chịu, nhưng đến cuối cùng, nó sẽ mang lại cho ta cảm giác tự hào và mãn nguyện sâu sắc.

Việc bạn có thể đặt tay lên trái tim mình và nói “Tôi đã cố gắng hết sức và đã giữ đúng lời hứa của mình” không chỉ nâng cao lòng tự trọng và tinh thần của bạn, mà còn giúp bạn có đủ bản lĩnh để đương đầu với những thử thách to lớn trong cuộc sống với một thái độ bình thản nhất định.

Từ tấm séc của Nasruddin đến lỗ hổng trong niềm tin

Nếu câu chuyện về Trung úy John là một nốt trầm hùng tráng, thì giai thoại về Nasruddin lại là một nốt nhạc châm biếm, chua cay nhưng đầy thức tỉnh. Người cha hấp hối muốn mang tiền sang thế giới bên kia và bắt ba người phải hứa đặt tiền vào quan tài. Imam giữ lại một phần, bác sĩ giữ lại phần lớn, còn Nasruddin thì tuyên bố mình giữ lời trọn vẹn bằng cách đặt vào quan tài một tấm séc. Cái hài hước nằm ở chỗ ai cũng có thể nhận ra sự ngụy biện, nhưng cũng chính vì vậy mà nó chạm đúng một thói quen rất người: ta thường giữ lời theo cách có lợi nhất cho mình.

Hình ảnh Nasruddin đặt một tấm séc vào quan tài người cha để giữ đúng lời hứa “đặt toàn bộ tiền vào đó” là một minh họa sắc sảo cho sự láu cá của con người khi đối diện với những cam kết.

Ở đây, Om Swami phân tích một khía cạnh tâm lý rất thực tế: Chúng ta thường tìm thấy những “lỗ hổng” trong lời hứa của mình để vừa có thể thỏa mãn cái tôi ích kỷ, vừa giữ được vẻ ngoài đạo đức. Họ thẳng thừng bội ước vì sự tham lam, nhưng Nasruddin lại nguy hiểm hơn, ông ta “lách luật”, khi gửi một tấm séc vào quan tài.

Tác giả nhắc nhở chúng ta rằng, mỗi lần ta tìm cách thoái thác một lời hứa bằng những lý do tinh vi, ta đang tự làm suy yếu sức mạnh nội tâm của chính mình. Giữ lời hứa không chỉ là việc thực hiện một giao dịch với người khác, mà thực chất là một cuộc đối thoại với lòng tự trọng của mỗi cá nhân.

Trong một xã hội vận hành bằng các hợp đồng pháp lý khô khốc, chúng ta dễ quên mất “hợp đồng tâm hồn”. Om Swami khuyên chúng ta một cách bình thản: “Tôi chỉ cần giữ lời hứa vào hôm nay, giờ này, phút này”. Sự thực hành này không cần những nỗ lực phi thường, nó cần sự tỉnh thức trong từng hơi thở. Nó biến cuộc sống vô thường, đầy biến động này thành một dòng chảy có trật tự và hài hòa.

Om Swami nhẹ nhàng nhắc người đọc rằng muốn đi xa trên hành trình tinh thần, trước hết phải là người đáng tin trong những việc rất nhỏ. Một thế giới tốt đẹp hơn, như tác giả gợi ý, không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn. Nó bắt đầu từ việc mỗi người bớt thất hứa đi một chút.