Ngày xuân tìm hiểu tranh dân gian Nam Bộ

Tranh dân gian Nam Bộ có lịch sử phát triển từ rất sớm, nhưng cho đến nay vẫn còn ít người được chiêm ngưỡng đầy đủ bộ sưu tập về dòng tranh này. Do tính chất lưu truyền trong dân gian, các tư liệu về tranh dân gian Nam Bộ còn hạn chế, gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu trong việc đưa ra cái nhìn toàn diện về quá trình hình thành và phát triển của dòng tranh này trong đời sống tinh thần của người dân Nam Bộ.

Với mong muốn "giải mã" những thông điệp ẩn chứa trong từng bức tranh dân gian Nam Bộ, nhà nghiên cứu trẻ Huỳnh Thanh Bình đã dành nhiều thời gian tìm hiểu và sưu tầm được nhiều bức tranh dân gian quý giá. Từ đó, anh đã bén duyên với dòng tranh đặc biệt này.

Con đường đưa Huỳnh Thanh Bình đến với lĩnh vực nghiên cứu nghệ thuật tạo hình dân gian Nam Bộ bắt đầu từ đam mê sưu tầm tranh dân gian. Tuy nhiên, khi đi sâu tìm hiểu, anh đã phát hiện ra những điều thú vị trong mỗi nét vẽ và những thông điệp mà người xưa gửi gắm trong đó. Điều này đã thôi thúc anh tập hợp và sắp xếp chúng thành một bộ sưu tập khá đầy đủ, được giới thiệu trong cuốn sách Tranh dân gian Nam Bộ.

Cuốn sách này sẽ đưa bạn đọc khám phá 5 loại hình tranh dân gian phổ biến ở Nam Bộ, bao gồm: tranh mộc bản, tranh minh họa vẽ trên giấy, tranh cuộn Phật giáo, tranh kiếng và tranh gói. Ngoài ra, cuốn sách còn có một chương phụ lục với nhiều hình ảnh về tranh dân gian Nam Bộ.

Tác phẩm của Huỳnh Thanh Bình dẫn dắt người xem bước vào thế giới tranh dân gian với các hình tượng thần linh, ma quỷ, Phật, Bồ Tát... Trong bộ sưu tập của anh còn có nhiều tranh mô tả hình tượng các tầng lớp người trong xã hội như sĩ - nông - công - thương cùng những hình thái lao động, sinh hoạt quen thuộc của người dân Nam Bộ xưa. Đó là những nét vẽ mô tả cảnh quan sông núi, ao hồ, đồng ruộng, làng mạc, cầu đường, ghe thuyền, xe cộ… Những bức tranh dân gian này mang đến cho người xem cái nhìn gần gũi hơn về con người Nam Bộ xưa thông qua ý tưởng sáng tạo rất đa dạng của họ.

Đầu tiên là tranh mộc bản, loại tranh này ra đời để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng trong các lễ tiết thường niên và các lễ nghi cầu cúng không định kỳ. Bùa nêu - trấn trạch, còn được gọi là Linh phù trấn trạch hay “Bùa nêu ông cọp”, cũng như bộ tranh cúng ông Táo, theo tục lệ, mọi nhà đều sử dụng trong dịp Tết Nguyên đán.

Tương tự, bộ tranh đồ thế cũng được sử dụng trong lễ cúng hành khiển - hành binh trong dịp Tết và trong lễ nhương căn đổi đốt cho trẻ con dưới 12 tuổi, cúng bà Thượng Động, bộ tranh cúng Đàng dưới… Loại tranh mộc bản in trong kinh sách nhà Phật còn lưu hành ở một số chùa, không thuộc nguồn gốc bản xứ. Hiện nay, tranh in mộc bản thủ công đã được thay thế bằng các bộ tranh in công nghiệp.

Cuốn sách cũng giúp người xem hiểu thêm về dòng tranh minh họa vẽ trên giấy của người Nam Bộ, trong đó có bộ tranh xăm hình. Đây là tranh dùng để bói xăm mà "lời bàn" là những bức tranh minh họa về các cảnh đời may rủi, hanh thông phát đạt hay hoạn nạn trắc trở (gồm 100 bức). Tiếp theo là bộ tranh minh họa sách Cao ly đầu hình (đây là tập sách xem duyên phận và tương lai của những cặp đôi trai gái, vợ chồng dựa trên sự kết hợp của can và chi của họ). So với loại tranh mộc bản nói trên có niên đại cổ xưa hơn, loại tranh này có lẽ ra đời vào những thập niên đầu của thế kỷ 20 bởi vật liệu là giấy báo.

Về tranh cuộn Phật giáo (loại tranh vẽ trên giấy mô tả các đối tượng được lễ bái trong các nghi lễ của Phật giáo, dùng để thiết lập các đàn lễ khi tiến hành các nghi lễ thuộc khoa nghi nhà Phật, cả nghi lễ tại gia của tín đồ lẫn các nghi lễ lớn tổ chức nơi tự viện). Hoạt động này gọi là Ứng phú khởi đi từ giữa thế kỷ 19, loại tranh cuộn Phật giáo có lẽ cũng khởi phát sau mốc thời gian đó. Theo thời gian, loại tranh vẽ trên giấy "bổi" dễ hư hỏng và được thay thế bằng những bức vẽ mới. Đến nay, những tranh vẽ mà tác giả sưu tầm được có niên đại cổ nhất từ 1940 - 1950 - 1960. Hiện nay, rất hiếm chùa còn bảo quản loại tranh cuộn truyền thống và chúng đã được thay thế bằng tranh in (canvas, hiflex).

Về dòng tranh kiếng, tác giả cho biết, tranh xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, khởi đầu từ Chợ Lớn, Lái Thiêu, sau đó lan tỏa khắp Nam Bộ. Dòng tranh này có cả trong cộng đồng người Việt - Hoa - Khmer như tranh kiếng Chợ Lớn, tranh kiếng Lái Thiêu, tranh kiếng Mỹ Tho, tranh kiếng Gò Công, tranh kiếng Chợ Trạm, tranh kiếng Chợ Mới (An Giang), tranh kiếng Tây Ninh, tranh kiếng Khmer.

Trong tranh dân gian Nam Bộ còn có một loại tranh rất độc đáo là tranh gói. Đây là loại tranh đắp nổi bằng vải, một dạng phù điêu thấp xuất phát từ Sa Đéc, khoảng năm 1948, rồi lan rộng ra các địa phương khác. Thời đó, người ta gọi là tranh gói hoặc tranh nổi. Ban đầu, tranh gói là tranh chân dung, rồi dần dần mở rộng ra các loại tranh thần, Phật, Bồ Tát và sau đó là tranh cảnh vật biểu đạt ý nghĩa chúc tụng cát tường như ý, điển tích có nội dung khuyến giáo như truyện thơ "Thoại Khanh - Châu Tuấn" hay "Phạm Công - Cúc Hoa".

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ quý báu từ các bậc trưởng thượng, các nghệ nhân lão thành, HT Thích Tâm Giác (chùa Trường Thọ, Q.Gò Vấp, TP.HCM), HT Thích Phước Quang (chùa Phụng Sơn, Q.11), TT Thích Huệ Viên (chùa Giác Viên, Q.11), ông Nguyễn Đại Phúc, ông Nguyễn Văn Kiệt, ông Trương Ngọc Tường, ông Lưu Kim Chung, ông Đỗ Tam Quốc và một số bạn hữu… Đặc biệt, người đồng hành chỉ dẫn tận tình và tỉ mỉ cho tác giả chính là bố của anh - nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng.

Tranh dân gian Nam Bộ chủ yếu là tranh thờ, là vật phẩm cúng tế hay trần thiết các đàn lễ thực hành khoa nghi của nhà Phật và minh họa các văn bản chiêm đoán vận mệnh mà ngày nay chúng được liệt vào mê tín. Chính vì vậy, chúng khó được coi là tác phẩm mỹ thuật theo đúng nghĩa của từ này. Nhưng ở góc độ văn hóa, chúng ta có thể xem dòng tranh này là di sản quý giá của thế hệ tiền nhân truyền lại.

Trải qua bao thăng trầm biến thiên của thời cuộc, những bức tranh này vẫn âm thầm lưu truyền trong đời sống của người dân vùng đất Nam Bộ.

Về tác giả:

Huỳnh Thanh Bình sinh năm 1985, hiện công tác tại Bảo tàng TP.HCM.

Tốt nghiệp cử nhân Xã hội học, Đại học Tôn Đức Thắng (2007); Tốt nghiệp cử nhân Tiếng Anh, Đại học Tôn Đức Thắng (2012); Tốt nghiệp thạc sĩ Văn hóa học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM (2019).

Các tác phẩm đã xuất bản: Tranh kiếng Nam Bộ (2013); Biểu tượng thần thoại về chư thiên và linh vật Phật giáo (2018, Tái bản 2024); Tranh tường Khmer Nam Bộ (2020); Quy pháp đồ tượng Hindu và Phật giáo Ấn Độ (2021); Tranh dân gian Nam Bộ (2024).

Đã công bố trên 100 bài viết về văn hóa thế giới, mỹ thuật Phật giáo, mỹ thuật Việt Nam và văn hóa dân gian trên Nguyệt san Giác Ngộ, Kiến thức ngày nay, Kiến trúc nhà đẹp, tạp chí Cẩm Thành…