‘Để hiểu một người’ - Nghệ thuật thấu hiểu trong một thế giới ngày càng cô đơn

Trong “Để hiểu một người” (How to Know a Person), David Brooks cho rằng nhu cầu được thấu hiểu không phải là điều xa xỉ. Nó gắn rất sâu với cảm giác mình là ai và mình có vị trí nào trong đời sống của người khác. Nhưng giữa một thời đại có quá nhiều cách để kết nối, khả năng thật sự hiểu nhau lại thường bị bỏ qua.

Vì sao con người ngày càng cô đơn dù có nhiều kết nối?

David Brooks lớn lên trong một gia đình kín đáo, ít bộc lộ cảm xúc. Ông quen quan sát, phân tích và giữ khoảng cách, hơn là bước vào những cuộc trò chuyện nhiều cảm xúc. Dù có sự nghiệp thành công trong báo chí và bình luận xã hội, ông vẫn thường lúng túng khi người khác giãi bày với mình. Ông có thể phân tích chính trị, kinh tế, văn hóa, nhưng lại không biết phải an ủi một người đang đau buồn như thế nào.

Nhiều năm sau, Brooks mới nhận ra: hiểu thế giới không có nghĩa là hiểu con người. Từ đó, ông bắt đầu theo đuổi một câu hỏi: điều gì khiến một người cảm thấy mình được hiểu?

Những năm gần đây, nhiều nghiên cứu và bài viết đã nói nhiều hơn về sự gia tăng của cô đơn trong xã hội hiện đại. Nỗi cô đơn ấy xuất hiện cả ở những nơi có mức sống cao và công nghệ phát triển. Theo Brooks, cảm giác bị phớt lờ, bị hiểu sai, hoặc trở nên vô hình trong mắt người khác là một lý do quan trọng khiến nhiều người thấy cô đơn.

Một người có thể sống giữa gia đình, đồng nghiệp và bạn bè, nhưng vẫn thấy mình lạc lõng bởi vì họ không cảm thấy mình được thấu hiểu. Ngược lại, có những khoảnh khắc khiến một người nhẹ lòng hơn, chỉ vì họ được ai đó lắng nghe thật lòng, không vội kết luận, và được là chính mình trong cuộc trò chuyện ấy.

Vấn đề là xã hội của chúng ta hiếm khi dạy điều này. Ta được học toán, ngoại ngữ, kỹ năng nghề nghiệp, cách dùng các công cụ mới, nhưng rất ít khi được học cách lắng nghe một người cho đến nơi đến chốn.

Brooks cho rằng trường học và các tổ chức ngày nay thường chú trọng kỹ năng nghề nghiệp hơn kỹ năng đối nhân xử thế. Mạng xã hội cũng không khiến ta lắng nghe tốt hơn. Nó khiến ta quen phản ứng nhanh, phán xét nhanh, nhưng lại ít thực hành những cuộc trò chuyện thật sự, nơi lòng tin và sự quan tâm được xây dựng.

Để nói về cách ta ảnh hưởng đến người khác trong đời sống hằng ngày, Brooks dùng hai hình ảnh: Kẻ tắt đèn và Người soi sáng.

Kẻ tắt đèn là những người khiến người khác cảm thấy nhỏ bé, vô hình hoặc không được tôn trọng. Họ thường quá tập trung vào bản thân, đưa ra phán xét vội vàng, áp đặt góc nhìn của mình, hoặc đơn giản là không thật sự lắng nghe.

Ngược lại, Người soi sáng là những người khiến người đối diện cảm thấy mình được nhìn thấy. Ở bên họ, người khác thường thấy an toàn hơn, ít phải phòng vệ hơn. Sau một cuộc trò chuyện như vậy, người ta có thể thấy nhẹ hơn, rõ hơn về chính mình.

Theo Brooks, đây không phải là phẩm chất chỉ vài người đặc biệt mới có. Ta không cần nói hay, có địa vị, hay luôn đưa ra lời khuyên đúng. Mọi thứ bắt đầu từ việc thật sự muốn biết người kia đang sống, đang nghĩ và đang cảm thấy thế nào.

“Để hiểu một người” - Lắng nghe cũng là một cách sống

Với David Brooks, hiểu người khác không phải là chuyện tự nhiên mà có. Đó là một khả năng phải học và phải luyện tập.

Việc đầu tiên là bớt phán xét quá nhanh. Trong nhiều trường hợp, ta chỉ nhìn người khác qua vài nhãn dán quen thuộc: nghề nghiệp, tuổi tác, tính cách, vai trò trong gia đình, quan điểm chính trị, hay một sai lầm nào đó trong quá khứ. Những nhãn ấy giúp ta phân loại người khác rất nhanh, nhưng cũng khiến ta dễ bỏ sót phần sống động nhất của họ.

Ngay cả với người thân, ta vẫn có thể rơi vào thói quen ấy. Có những cặp vợ chồng sống với nhau hàng chục năm nhưng vẫn không biết người kia đang thật sự nghĩ gì, sợ gì, cần gì. Có những bậc cha mẹ vẫn nhìn con bằng hình ảnh của đứa trẻ năm nào, trong khi con họ đã trở thành một người khác. Bạn bè thân thiết vẫn có thể giữ những định kiến về nhau mà không hề nhận ra.

Ta thường nghĩ rằng gần gũi thì sẽ hiểu nhau. Nhưng chính sự quen thuộc đôi khi lại khiến ta tưởng rằng mình đã hiểu hết người kia. Khi đó, ta không còn đặt câu hỏi, không còn tò mò, cũng không còn chú ý đến những thay đổi đang diễn ra trong cuộc sống của họ. Trong khi con người vẫn thay đổi từng ngày. Đằng sau nghề nghiệp, vai trò hay tính cách mà ta quen gán cho họ, mỗi người vẫn có một đời sống riêng phức tạp hơn nhiều. Nói cách khác, một con người luôn lớn hơn câu chuyện mà chúng ta kể về họ.

Bên cạnh việc bớt phán xét, Brooks cho rằng sự thấu hiểu thường bắt đầu từ những cuộc trò chuyện rất bình thường. Thay vì chỉ thu thập thông tin hay chờ đến lượt mình nói, ta cần học cách lắng nghe thật sự: nghe mà không vội chen vào, không vội sửa sai, không vội biến câu chuyện của người khác thành câu chuyện của mình.

Ông cũng khuyến khích đặt những câu hỏi mở, để người kia có cơ hội kể nhiều hơn về điều họ đã trải qua, chứ không chỉ trả lời có hoặc không. Chính từ những câu chuyện ấy, ta dần hiểu được điều gì đã làm nên cách họ nghĩ, cách họ sợ, cách họ hy vọng.

Brooks viết: “Có thể nói, tất cả các kỹ năng tương tác xã hội khác nhau đều dựa trên một kỹ năng nền tảng, đó là khả năng hiểu được những gì người khác đang trải qua. Bất kỳ cá nhân, gia đình, trường học, tổ chức cộng đồng hay xã hội lành mạnh nào cũng đều sở hữu một kỹ năng cốt lõi, đó là khả năng nhìn nhận người khác một cách sâu sắc và khiến họ cảm thấy được nhìn nhận; hay nói cách khác, đó là khả năng hiểu đúng về người khác, để họ cảm thấy được xem trọng, được lắng nghe và được thấu hiểu. Chính kỹ năng nền tảng đó là cốt lõi của việc trở thành người tốt, là món quà tuyệt vời nhất mà bạn có thể dành tặng cho người khác và cho chính mình.”

Khi ai cũng vội nói quan điểm của mình, việc lắng nghe một người đến tận cùng trở nên hiếm hơn. David Brooks không chỉ viết về kỹ năng trò chuyện, ông viết về một cách sống: chậm lại trước người khác, bớt phán xét, bớt nghĩ rằng mình đã hiểu họ chỉ vì đã quen họ lâu.

Bởi để hiểu một người, đôi khi ta không cần nói điều gì thật sâu sắc. Ta chỉ cần đủ kiên nhẫn để nhìn họ như một con người đang thay đổi, có những câu chuyện chưa kể hết, và có những điều chưa từng có dịp nói ra.

“Để hiểu một người” là cuốn sách của David Brooks về nghệ thuật thấu hiểu người khác: ta cần bớt phán xét, lắng nghe sâu hơn và nhìn họ như một con người luôn thay đổi, không chỉ qua những nhãn dán quen thuộc.Cuốn sách phù hợp với những ai quan tâm đến giao tiếp, các mối quan hệ, nỗi cô đơn, sự thấu hiểu và cách lắng nghe người khác một cách chân thành nhất.

David Brooks là một trong những tác giả và nhà bình luận hàng đầu nước Mỹ. Ông là cây bút chuyên viết mục Góc nhìn của tờ New York Times và thường xuyên xuất hiện trên các chương trình thời sự hoặc tọa đàm như “NewsHour” của PBS, “Meet the Press” của NBC, “All Things Considered” của NPR… Ông là tác giả nổi tiếng với những quyển sách bán chạy như The Second Mountain, The Road to Character, The Social Animal, On Paradise Drive và Bobos in Paradise. Ngoài ra, ông còn là giảng viên tại Đại học Yale và là thành viên Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Khoa học Mỹ.