Xem lại cảnh Ngọc Hoàng chui gầm bàn, tôi càng thích mê Tây Du Ký 1986: Thật sự thâm sâu!

* Tiếp nối bài trước (xem tại đây).

Đại náo thiên cung là đỉnh điểm của tâm “ngã mạn”

Ngộ Không trở về Hoa Quả Sơn, mang theo 72 phép biến hóa, đàn khỉ reo hò chào đón, rồi bầy khỉ kết nghĩa với “tập đoàn” của Ngưu Ma Vương cũng hùng mạnh không kém.

Một lần uống say, Ngộ Không mơ thấy quỷ sứ địa phủ đến bắt hồn, nhưng thật không may cho chính âm phủ vì bị Ngộ Không làm náo loạn. Diêm Vương thì sợ hãi chui xuống gầm bàn, rồi buộc phải đưa sổ tử để Ngộ Không xóa tên mình và đàn khỉ. Sau đó, Ngộ Không đến Đông Hải lấy đi cây sắt thiêng để hóa thành gậy Như Ý. Khi thiên đình thảo phạt, Ngộ Không đánh thắng hàng vạn thiên binh thiên tướng. Chưa hết, Ngộ Không gây ra hàng loạt sự kiện khác: xưng Tề Thiên Đại Thánh, trộm đào tiên, phá hỏng tiệc bàn đào, đạp đổ lò bát quái, đại náo thiên cung, đánh đến điện Linh Tiêu, khiến Ngọc Hoàng chui xuống gầm bàn trốn.

Trước nay, những hành động của Tôn Ngộ Không được cho rằng là ẩn dụ của tác gia Ngô Thừa Ân về khát vọng công bằng xã hội, phản kháng triều đình phong kiến. Điều này, theo tôi rất có lý. Những hành động chống đối Âm phủ, Long cung, Thiên đình của Ngộ Không thể hiện rằng số phận người dân không phải do quan lại hay vua chúa định đoạt, và họ hoàn toàn có quyền bình đẳng với những thế lực đang cai trị mình.

Ngọc Hoàng, biểu tượng của vua chúa tối cao, phải cúi mình trước một con khỉ đá. Ngô Thừa Ân dường như muốn nói rằng quyền lực phong kiến, dù lớn đến đâu, cũng có thể lung lay trước sức mạnh của các tầng lớp dân chúng bị áp bức. Tư tưởng này thật sự rất tiến bộ ở thời bấy giờ.

Tuy nhiên, theo tôi nghĩ, Tây Du Ký không đơn giả chỉ có một lớp nghĩa là ẩn dụ về các vấn đề xã hội. Nhiều người gọi đây là “bản trường ca” về đạo Phật chính là vì những ý nghĩa nhân sinh quan, thế giới quan Phật giáo sâu sắc đan xen dày đặc trong tác phẩm.

Xuyên suốt quãng thời gian từ khi Ngộ Không học được 72 phép thần thông cho đến trước khi bị giam dưới Ngũ Hành Sơn cũng là quá trình phát triển của “cái tôi” ngày càng lớn dần, đến mức kiêu ngạo, ngã mạn. Có thể thấy lúc mới sinh ra, Ngộ Không ngây thơ và bình đẳng với đồng loại (dù đã được tôn làm “đại vương”); đến khi đi tầm sư học đạo thì vô cùng khiêm tốn và ham học, chăm chỉ. Nhưng sau khi “học thành tài”, Tôn Ngộ Không bắt đầu trở thành một cá tính “coi trời bằng vung”, nghĩ mình giỏi nhất, không chịu thua ai, đỉnh điểm là muốn thay luôn vị trí Ngọc Hoàng vì “ông già đó làm lâu rồi”.

Theo góc nhìn của tôi về Phật pháp, quá trình này chính là quá trình tăng trưởng sự “ngã mạn” và Ngộ Không đại náo thiên cung là ẩn dụ điển hình của điều này: Sự kiêu căng, ngã mạn sẽ làm khổ mình (sau này bị đày dưới Ngũ Hành Sơn), làm khổ người khác (bầy khỉ, khắp các cõi trời và thần linh)...

Sự tai hại của tâm ngã mạn trong đời sống

“Ngã mạn” theo tôi hiểu nó không chỉ bao gồm sự kiêu căng thể hiện qua bằng lời nói, hành động bên ngoài (thân - khẩu), khinh thường người khác, tự khẳng định mình là nhất, mà sâu xa hơn và vô cùng khó “chữa trị” chính là sự mê lầm và bám chấp về “bản ngã”, sâu thẳm trong tâm trí (ý).

Phật giáo tin rằng mọi thứ đều vô thường, bất kỳ một thứ gì dù là thân thể, tiền tài, danh lợi đều là hội tụ của năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), không vĩnh viễn. Người ngã mạn thì đi ngược lại chân lý này, nghĩ rằng mình là một “bản ngã” bất biến, cố định, luôn vượt trội hơn người khác, cho rằng mình giỏi hơn, giàu hơn, quan trọng hơn…

Ngã mạn không chỉ là khinh người, mà còn là khinh cả chân lý. Nó giống như chiếc ly đầy nước, chẳng thể chứa thêm gì, dù đó là tri thức, lời khuyên hay đạo lý làm người.

Phật giáo nhấn mạnh rằng dứt ngã mạn là bước đầu để thấy “vô ngã”, hiểu rằng không có cái “tôi” nào hoàn toàn có thể tồn tại riêng biệt, một sự giỏi giang hay thành công nào đó của bản thân là nhờ rất nhiều sự giúp sức, hỗ trợ, vun đắp… từ những điều nhìn thấy được hoặc không nhìn thấy được.

Lấy ví dụ trong một gia đình, một người cha có tâm ngã mạn, thì lại thường không nhận ra chính điều này. Anh ta thường cho mình là người đã có nhiều kinh nghiệm sống và hiểu biết nhất, vì thế luôn áp đặt con cái phải theo ý mình. Càng những người cha có nhiều địa vị, thành tựu trong công việc, trong xã hội, càng có nhiều nguy cơ áp đặt con cái của họ. Kết quả là người con sống trong áp lực, không được phát triển bản thân, dần trở nên tự ti, dần trở nên cô lập, xa cách gia đình.

Một người chồng có tâm ngã mạn cũng thường có thể không biết chính mình là nguyên nhân gây đau khổ cho vợ. Anh ta tự xem mình là trung tâm, đòi hỏi vợ phải phục tùng, lắng nghe, nhưng lại luôn coi thường ý kiến của vợ. Anh ta không thấy rằng, kể cả vợ không tạo ra tài sản mà chỉ ở nhà nội trợ, thì đó chính là điều quan trọng nhất để anh ta có thể thành công trong sự nghiệp riêng của mình.

Một người đồng nghiệp ngã mạn trong công việc lại thường gieo rắc bất hòa trong tập thể. Anh ta tự cho mình giỏi hơn, không chịu hợp tác, luôn muốn được mọi người nhìn mình với ánh mắt thán phục. Anh ta thường chỉ trích ý tưởng của người khác, nhưng khi thất bại thì đổ lỗi. Nếu thấy ai giỏi hơn, được thành công hơn, thì đem tâm đố kỵ, ganh ghét, thậm chí âm thầm phá hoại.

Phẩm Ngu, Kinh Pháp Cú có bốn câu này:

“Người ngu si thiếu trí

Tự ngã thành kẻ thù

Làm các nghiệp không thiện

Phải chịu quả đắng cay”

* Bài viết thể hiện quan điểm, góc nhìn riêng của tác giả.