Chúng ta thường tin rằng, để thành công và làm nên sự nghiệp lớn, cần phải có năng lực phi thường, những ý tưởng thiên tài, hoặc may mắn được quý nhân đề cử. Tuy nhiên, lịch sử Trung Quốc lại cho thấy một sự thật khác, một chân lý ẩn giấu đằng sau sự thành công của những người "nghịch tập" từ dưới đáy xã hội đi lên: Đó chính là khả năng đọc vị, thấu hiểu và biết cách vận dụng nhân tính vào các mối quan hệ.
Trong lịch sử Trung Quốc, người minh họa rõ ràng nhất cho chân lý này chính là Tăng Quốc Phiên. Xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo ở Hồ Nam, khởi đầu cuộc đời ông vô cùng "vụng về" và "khó khăn": Ông thi cử liên tục thất bại, phải mất đến bảy lần ứng thí mới đậu Tiến sĩ; bước vào chốn quan trường, ông lại vì tính tình quá thẳng thắn, không biết uyển chuyển mà bị người đời mỉa mai gọi là "Tăng cạo đầu"; ra trận đánh giặc thì hoàn toàn là một "tay mơ", ngay cả cách bố trí doanh trại cũng không biết, bị quân Thái Bình đánh cho thảm bại tan tác.
Đối với người bình thường, một khởi đầu như vậy gần như đã báo hiệu sự thất bại hoàn toàn. Nhưng Tăng Quốc Phiên, bằng ý chí kiên cường, đã kiên trì vượt qua mọi thất bại, từ một kẻ "vô dụng" bị ghẻ lạnh, dần dần trở thành "Đệ nhất Danh thần Trung hưng" vang danh thiên hạ. Ông làm được điều đó không phải nhờ thiên phú hay may mắn, mà là nhờ sự đột phá trong nhận thức về nhân tính và biết cách thuận theo nó một cách khéo léo.
Năm 1850, Hoàng đế Hàm Phong vừa lên ngôi ở tuổi 20, tràn đầy nhiệt huyết và khát khao làm nên nghiệp lớn. Ông ban lệnh "cầu lời ngay thẳng", khuyến khích quần thần nói lên tiếng nói thật lòng. Tăng Quốc Phiên khi đó vô cùng phấn khích, nghĩ rằng cơ hội đã đến, cuối cùng cũng gặp được một minh quân có ý chí vực dậy đất nước.
Thế là, ông liên tiếp viết nhiều bản tấu chương trình lên vua: Ông thẳng thừng chỉ trích các quan lại triều đình chỉ biết đùn đẩy trách nhiệm, việc nhỏ thì so đo tính toán, việc lớn thì làm qua loa chiếu lệ; ông phê phán các quan lại địa phương giả dối, chỉ thích làm những việc bề ngoài để lấy lòng, không làm việc thực chất có ích. Các bản tấu chương này vừa được ban hành, Tăng Quốc Phiên đã đắc tội với hơn nửa triều đình.
Những người bạn cũ bắt đầu xa lánh, ngay cả những người từng nâng đỡ ông cũng âm thầm nghiến răng căm phẫn. Điều đáng cười là, nhiệt huyết của Hàm Phong chỉ là nhất thời, ông chỉ khen ngợi ngoài mặt rồi nhanh chóng cất tấu chương vào kho. Tăng Quốc Phiên không chịu thua, lại viết tấu chương trực tiếp chỉ trích chính Hoàng đế, nói rằng: "Muốn loại bỏ những thói hư tật xấu tích tụ, Bệ hạ phải là người thay đổi trước tiên". Hàm Phong đọc xong cũng nổi giận trong lòng. Chỉ chưa đầy hai năm, Tăng Quốc Phiên đã trở thành kẻ thù chung của toàn bộ quan lại trong triều đình.
Sau này, khi ông về tổ chức Đoàn luyện, tính cách sắc sảo đó vẫn không thay đổi. Ông đắc tội với lực lượng Lục Doanh (lực lượng quân đội chính quy), suýt chút nữa mất mạng, buộc phải dời đến Hành Dương. Nhưng khi quân Tương cần quân phí, ông đành phải tìm đến các đồng liêu địa phương giúp đỡ, nhưng kết quả là mọi người đều lạnh nhạt bàng quan và tìm cách gây khó dễ. Trong suốt ba năm trời, một đội quân Tương Vĩnh với vài vạn người chỉ huy động được chưa đầy hai vạn lạng bạc. Mục đích của ông là "vì lợi ích chung của mọi người", nhưng kết quả lại là đắc tội khắp nơi, rốt cuộc là vì sao?
Cổ nhân đã có câu: "Thủy chí thanh tắc vô ngư, nhân chí sát tắc vô đồ" (Nước quá trong thì không có cá, người quá sắc sảo thì không có bạn hữu). Nước quá trong, cá không thể sống được; người quá khắt khe, bạn bè tự khắc sẽ rời xa. Một người nếu muốn tiến xa trên con đường sự nghiệp, cần phải học cách khoan dung với khuyết điểm của người khác và học cách tiếp thu điểm mạnh của họ. Việc cứ mãi săm soi lỗi lầm của người khác chỉ khiến bản thân bị cô lập.
Trái ngược hoàn toàn với Tăng Quốc Phiên về tính cách là một trọng thần khác vào cuối triều Thanh - Hồ Lâm Dực. Hai người vốn là bạn đồng chí hướng, nhưng tính tình lại khác nhau một trời một vực. Điểm đặc trưng lớn nhất của Hồ Lâm Dực là vô cùng khéo léo, giỏi đọc vị lòng người.
Năm 1855, Hồ Lâm Dực nhậm chức Tuần phủ Hồ Bắc. Triều đình cố tình đặt một quan chức tên là Quan Văn, người có năng lực kém hơn Hồ Lâm Dực rất nhiều, lên trên ông, với ý đồ kích động sự tranh chấp nội bộ. Nếu là người khác, có lẽ đã sinh lòng oán giận.
Nhưng Hồ Lâm Dực lại khôn ngoan lựa chọn chiến lược "công phá thượng cấp": Mọi công lao đều được ông khéo léo đẩy về cho Quan Văn. Quan Văn thích tiêu xài hoang phí, nhưng lại không có tiền, Hồ Lâm Dực liền tự móc hầu bao bù đắp. Thậm chí, ông còn sắp xếp để mẹ mình nhận thiếp yêu của Quan Văn làm con gái nuôi, thân thiết như một gia đình. Cứ như vậy, theo thời gian, Quan Văn dần dần nghe lời Hồ Lâm Dực răm rắp, thậm chí còn trở nên nhiệt tình hơn cả chính ông ta.
Sau này, khi Tăng Quốc Phiên thất thế và bị bãi chức, Hồ Lâm Dực không chỉ ra tay cưu mang quân Tương, mà còn nhờ Quan Văn tấu lên triều đình nhiều lần để bảo vệ và tiến cử Tăng Quốc Phiên. Lịch sử đã ghi lại: Quan Văn, vốn là cấp trên lại bị Hồ Lâm Dực "điều khiển như con rối".
Cách Hồ Lâm Dực nhìn nhận nhân tính không phải là để bới móc lỗi lầm, mà là biết cách lợi dụng và phát huy những điểm yếu đó một cách khéo léo. Ngay cả khi Tăng Quốc Phiên sắp xếp em trai mình là Tăng Quốc Thuyên vào vị trí quan trọng, Hồ Lâm Dực cũng không hề chỉ trích, mà ngược lại, ông còn nhiệt tình giúp Tăng Quốc Thuyên tranh thủ công lao. Ông hiểu rõ: Bản chất của nhân tính là vị kỷ (tư lợi), thuận theo nó sẽ có sức mạnh lớn hơn nhiều so với việc chống đối. Sau này, khi Hồ Lâm Dực qua đời vì bệnh, Tăng Quốc Phiên đã đau buồn khôn nguôi, không thể nguôi ngoai trong một thời gian dài.
Như cuốn sách kinh điển "Đắc nhân tâm" (How to Win Friends and Influence People) đã từng nói: "Chỉ khi hiểu được điều người khác thực sự mong muốn, bạn mới có thể đạt được những gì mình muốn".
Trong những năm bị bãi chức và buộc phải ở nhà, Tăng Quốc Phiên đã đọc sách Trang Tử và nghiêm túc nhìn nhận lại những sai lầm trong quá khứ. Qua thư từ, ông thấy rõ bản thân là một người cố chấp, thích bắt bẻ lỗi lầm và quá cương trực. Với tính cách như vậy, làm sao có ai sẵn lòng gần gũi và hỗ trợ ông?
Thế là ông hạ quyết tâm thay đổi triệt để. Trước khi tái xuất quân, ông đã chủ động viết thư cho các quan lại địa phương, khiêm tốn xin họ chỉ giáo. Đến Trường Sa, ông mang lễ vật đến thăm hỏi từng người, ngay cả cơ quan cấp huyện nhỏ nhất cũng không bỏ qua. Bất cứ khi nào nhận được thư từ, ông đều tự tay hồi đáp, tuyệt đối không chậm trễ hay tỏ vẻ coi thường. Thậm chí, khi viết thư cho Hàm Phong, ông cũng tự nhận mình là "tài chất phàm tục, tầm thường", bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với ân điển của Hoàng thượng và hứa sẽ tận lực báo đáp.
Vị "cái gai" (thích chỉ trích) của ngày xưa đã học được cách cúi đầu. Ông bắt đầu thấu hiểu được những khó khăn của các đồng liêu, và chấp nhận sự vị kỷ cố hữu của nhân tính. Từ đó, Tăng Quốc Phiên dần hàn gắn lại các mối quan hệ, nhận được sự hỗ trợ từ mọi phía. Bộ máy vận hành của quân Tương cũng ngày càng suôn sẻ và hiệu quả hơn.
"Trong mắt có thể dung chứa người khác, người khác mới có thể dung thứ cho bạn".
Bao dung khuyết điểm của người khác không phải là sự thỏa hiệp, mà là dấu hiệu của sự trưởng thành. Mỗi người đều có nhân quả riêng, đều phải đi qua những ngã rẽ và sai lầm của bản thân. Nhân tính có cả thiện và ác, thay vì can thiệp vào nhân quả của người khác mà rước lấy phiền phức và sự thù ghét, tốt hơn hết là nên tu dưỡng chính mình trước.
Học cách đọc hiểu nhân tính, thuận theo nhân tính và cuối cùng là làm chủ nhân tính. Gặp nhân tính hướng thiện, hãy hết lời tán dương, nói những điều người khác muốn nghe. Gặp nhân tính vị kỷ hay xấu xa, nếu không ảnh hưởng đến lợi ích của bản thân, hãy học cách giữ im lặng, thể hiện sự bao dung, và khéo léo biến những điều đó thành bước đệm hỗ trợ cho sự phát triển của chính mình.
