Năm 1976, một cậu thiếu niên 14 tuổi tên Chris Espinosa mỗi chiều thứ Tư lại cưỡi chiếc xe moped Puch băng qua quãng đường 1,5 dặm để đến làm việc tại một garage gia đình. Đó là văn phòng đầu tiên của Apple Computer, đặt tại nhà của cha mẹ Steve Jobs.
Giờ đây, khi Apple vừa tròn 50 tuổi, cậu bé năm ấy vẫn ở đó, trở thành nhân viên có thâm niên cao nhất, chứng kiến một trong những hành trình kinh doanh vĩ đại nhất lịch sử nhân loại.
Thung lũng Silicon vốn nổi tiếng với sự đào thải khắc nghiệt. Các startup mọc lên và lụi tàn chỉ sau một đêm, các kỹ sư phần mềm hay quản lý sản phẩm thường nhảy việc sau mỗi hai năm để tìm kiếm mức lương cao hơn hoặc những quyền chọn cổ phiếu hấp dẫn.
Giữa bối cảnh đó, Chris Espinosa (64 tuổi) là một "sinh vật hiếm" trong nền kinh tế hiện đại: một người dành cả đời chỉ để làm việc cho một công ty duy nhất.
Từ nhân viên số 8 trong garage đến gã khổng lồ công nghệ
Khi Steve Jobs và Steve Wozniak đặt bút ký giấy tờ thành lập Apple vào năm 1976, Thung lũng Silicon vẫn còn là những vườn cây ăn quả trù phú, chưa bị lấp đầy bởi các khu văn phòng hiện đại. Espinosa gia nhập với tư cách là nhân viên số 8 tại một startup non trẻ, nơi những chiếc máy tính đầu tiên được lắp ráp thủ công.
Espinosa nhớ lại khoảng thời gian đó là sự kết hợp giữa những hứa hẹn lớn lao và sự lo sợ tột độ. Theo ông, quy luật thời bấy giờ rất đơn giản: bạn có thể có một ý tưởng tuyệt vời nhưng nếu không tìm được khách hàng hoặc không quản lý được sự tăng trưởng, bạn sẽ phá sản ngay lập tức. Thực tế đã chứng minh, Apple đã không ít lần chạm sát ngưỡng cửa diệt vong đó.
Sau nửa thế kỷ, Apple đã trải qua chu kỳ: trỗi dậy, vấp ngã và tái sinh mạnh mẽ hơn. Từ một công ty máy tính suýt phá sản vào thập niên 90, Apple hiện có giá trị vốn hóa khoảng 4.000 tỷ USD, tạo ra hơn 100 tỷ USD lợi nhuận mỗi năm và có 2.5 billion thiết bị (iPhone, iPad, Mac, Apple Watch...) đang được sử dụng trên toàn cầu. Những con số này không chỉ đại diện cho tiền bạc, chúng định nghĩa lại cách thức hoạt động của một công ty công nghệ toàn cầu trong thế kỷ 21.
Hành trình của Espinosa không phải lúc nào cũng trải đầy hoa hồng. Năm 1978, ông từng tạm nghỉ để theo học tại Đại học California, Berkeley, nhưng Steve Jobs đã thuyết phục ông bỏ học để quay lại làm việc toàn thời gian vào năm 1981. Tuy nhiên, chỉ 4 năm sau đó, chính Steve Jobs đã phải rời bỏ công ty sau cuộc chiến quyền lực với CEO John Sculley.
Giai đoạn sau đó là những năm tháng đen tối nhất. Apple mất phương hướng và rơi vào tình trạng tự do về tài chính. Greg Joswiak, hiện là Giám đốc Marketing của Apple, người gia nhập năm 1986, thừa nhận rằng công ty đã từng đánh mất chính mình dù vẫn khao khát làm những điều vĩ đại.
Trong những đợt sa thải hàng loạt liên tục thời kỳ đó, Espinosa kể rằng ông may mắn được giữ lại chỉ vì một lý do khá "tréo ngoe": gói trợ cấp thôi việc của ông quá đắt đỏ do thâm niên quá cao. "Tôi đã ở đây khi chúng tôi bật đèn, tôi nghĩ mình cũng nên ở lại cho đến khi chúng tôi tắt đèn," Espinosa chia sẻ về quyết định gắn bó trong lúc công ty hoạn nạn.
Bước ngoặt lớn nhất, hay "điểm giao thoa" theo cách gọi của Espinosa, chính là sự trở lại của Steve Jobs vào năm 1997. Nếu 20 năm đầu của Apple được ông mô tả bằng từ "kiêu ngạo", thì 30 năm sau đó, với sự ra đời của iPod và iPhone, Apple đã định nghĩa lại toàn bộ ngành điện tử tiêu dùng.
Những thứ từng bị coi là viển vông, thậm chí đáng sợ vào những năm 1970 như việc có một chiếc máy tính trong nhà, mang theo nó bên mình mọi lúc hay đeo nó trên cổ tay, giờ đây đã trở thành hơi thở của cuộc sống hiện đại. Espinosa hiện đang làm việc cho hệ điều hành của Apple TV, tiếp tục đóng góp vào hệ sinh thái mà ông đã góp công đặt những viên gạch đầu tiên.
Giá trị tài sản của Espinosa cũng là một minh chứng cho sự kiên trì. 2.000 cổ phiếu mà Steve Wozniak tặng ông từ năm 1980 (thuộc kế hoạch "Woz Plan" dành cho các nhân viên đời đầu) hiện có giá trị tương đương khoảng 114 triệu USD sau các đợt chia tách và tăng trưởng thần tốc của mã cổ phiếu này.
Nhìn lại sự thay đổi của Thung lũng Silicon, nhân chứng sống của Apple bày tỏ sự quan ngại về mô hình khởi nghiệp hiện nay. Ông nhận thấy nhiều công ty được thiết kế bởi những "kẻ hối hả" (hustlers), những người tự tưởng tượng mình là Steve Jobs, đi tìm một Steve Wozniak của riêng mình để gọi vốn mạo hiểm cho một công ty không có lợi nhuận và thiếu tính bền vững.
Theo Espinosa, mô hình công nghệ hiện nay dường như chỉ đang tìm kiếm những "bong bóng" tiếp theo để nhảy vào và rút ra trước khi nó vỡ.
"Đó không phải là những gì chúng tôi làm ở đây," ông khẳng định.
Triết lý của Apple, dù qua bao thăng trầm, vẫn tập trung vào sự ổn định và lợi ích dài hạn của khách hàng thay vì những con số tăng trưởng ảo trong ngắn hạn.
Ở tuổi 50, Apple không còn là một startup nổi loạn trong garage mà đã trở thành một "tay chơi" chính trị lão luyện, phải đối mặt với các cuộc chiến thuế quan, giám sát chống độc quyền và áp lực từ cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI).
Tuy nhiên, với những người như Chris Espinosa, cốt lõi của Apple vẫn nằm ở tinh thần dám phát minh ra mọi thứ từ con số không, như cái cách họ đã từng làm với ngôn ngữ lập trình BASIC trong những cửa hàng máy tính nhỏ lẻ ở Bay Area nửa thế kỷ trước.
*Nguồn: NYT, Fortune
