‘Minh triết từ nỗi bất an’ - Vì sao con người dễ lo âu và nghiện 'chất kích thích'?

Năm 1951, Alan Watts - nhà văn, nhà triết học người Anh - đã viết về tình trạng này trong tác phẩm “Minh triết từ nỗi bất an”. 75 năm sau, những gì Watts viết vẫn khiến người đọc giật mình vì quá giống đời sống hôm nay.

Sau 75 năm, con người vẫn sống trong “Thời đại âu lo”

Trong “Minh triết từ nỗi bất an” (tựa gốc: The Wisdom of Insecurity), Alan Watts từng gọi thế kỷ 20 là ‘Thời đại âu lo’. Bước sang thế kỷ 21, cái tên ấy dường như vẫn chưa lỗi thời. Công nghệ phát triển, xã hội ngày càng tiện nghi hơn. Nhưng cùng với tiện nghi là một kiểu mệt mỏi khác: con người dễ thất vọng hơn, dễ bị kích động hơn và cũng dễ lệ thuộc vào các dạng kích thích hơn.

Những kích thích ấy không chỉ đến từ hóa chất. Chúng còn nằm trong nhịp sống quá nhanh, những trò giải trí ồn ào, những hình ảnh và âm thanh bủa vây quanh ta hàng ngày. Càng quen với cường độ ấy, các giác quan dần trở nên kém tinh nhạy và con người lại cần những kích thích mạnh hơn nữa để cảm thấy mình đang thật sự sống.

Watts cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở việc con người lo âu, mà còn ở chỗ họ nhiều khi không thật sự biết mình đang muốn gì. Những mục tiêu tưởng như rất rõ ràng: thành công, danh tiếng, hôn nhân hạnh phúc, niềm vui, sự tử tế… đôi khi chỉ là những cái tên đẹp đẽ che phủ một đời sống lặp lại và mệt mỏi.

“Để duy trì ‘đời sống chất lượng cao’ này, hầu hết chúng ta sẵn sàng chịu đựng một cuộc sống mà phần lớn thời gian, chúng ta làm một công việc nhàm chán để kiếm sống, rồi lại tìm kiếm những cách thức để giải thoát khỏi đời sống tẻ nhạt ấy bằng những thú vui cuồng nhiệt, ồn ào và tốn kém. Chúng ta coi những khoảng thời gian xen giữa này là sống thật sự, là mục đích thật sự của đời sống mà vì nó chúng ta phải làm công việc “tệ hại” kia. Hoặc chúng ta tưởng tượng ra một lý do “chính đáng” để biện minh cho việc mình phải làm công việc đó, là để kiếm tiền nuôi gia đình, để mỗi người trong gia đình lại tiếp nối nhau làm điều tương tự - nuôi gia đình riêng của mỗi người... và cuộc sống như vậy cứ tiếp diễn…” - Watts đánh giá.

Theo Watts, bất an không nằm ngoài khát vọng an toàn; nó sinh ra ngay trong lúc ta cố bám lấy sự an toàn ấy. Ta muốn tình yêu đừng đổi khác, tuổi trẻ đừng qua đi, thành công đừng tuột khỏi tay, hạnh phúc đừng có ngày kết thúc. Nhưng chính nỗ lực níu giữ ấy lại tạo ra sự sợ hãi.

“Nói một cách thẳng thắn thì là thế này: khao khát an toàn và cảm giác bất an thật ra chỉ là một thứ. Nín thở chính là để mất đi hơi thở của mình. Một xã hội đặt mong muốn an toàn làm nền tảng thì chẳng khác nào một cuộc thi nín thở tập thể mà trong đó ai cũng căng như dây đàn và đỏ mặt tía tai” – Alan Watts viết.

Vô thường là điểm hấp dẫn của cuộc sống

Watts không cho rằng thời đại này bất an hơn mọi thời đại trước. Đói nghèo, bệnh tật, chiến tranh, những đổi thay và cái chết đều không phải là điều mới mẻ. 

Vì vậy, điều Watts đề nghị không phải là làm thêm điều gì, mà là thêm ánh sáng. “Ánh sáng ở đây có nghĩa là sự nhận biết - nhận biết cuộc sống đang diễn ra, nhận biết trải nghiệm trong giây phút hiện tại mà không có bất cứ phán xét hay ý niệm nào về nó. Nói cách khác, bạn cần thấy và cảm nhận trải nghiệm hiện tại như nó đang là chứ không phải như cách nó được định danh”. 

Nói như vậy nghe có vẻ đơn giản. Nhưng với Watts, phần khó nhất lại nằm ở chính điều tưởng như ai cũng làm được: thật sự có mặt với khoảnh khắc hiện tại.

Để làm rõ điều này, Watts đặt ra một câu hỏi tưởng rất dễ trả lời: “Bạn là ai, ngay khoảnh khắc này?”. Nếu dừng lại và nghĩ ngợi một chút, có thể bạn sẽ nói với người hỏi không phải về khoảnh khắc hiện tại, mà về quá khứ. Đó sẽ là những thông tin như tên, địa chỉ, công việc và lịch sử cá nhân của bạn. Nhưng ở đây, câu hỏi là “Bạn là ai?” chứ không phải “Bạn đã là ai?”.

Câu hỏi ấy buộc người đọc nhận ra một điều: ta thường định nghĩa mình bằng những gì đã qua, hơn là bằng trải nghiệm đang diễn ra ngay lúc này. Ở góc nhìn này, mỗi khoảnh khắc đều khó nắm bắt và ngắn ngủi đến mức chúng ta chưa kịp nghĩ đến nó thì nó đã đi qua. Với Watts, chính sự đổi thay ấy mới làm đời sống sống động và đáng chú ý.

Để nói về điều này, Watts dùng âm nhạc: “Âm nhạc đem lại hứng thú vì nhịp điệu và dòng chảy của nó. Tuy nhiên, ngay khoảnh khắc bạn chặn dòng chảy, để một nốt hay một hợp âm kéo dài lâu hơn, nhịp điệu của bản nhạc sẽ bị phá hủy. Cuộc sống cũng là một dòng chảy như vậy, trong đó sự đổi thay và cái chết là một phần tất yếu. Nỗ lực loại trừ phần tất yếu đó chính là nỗ lực chống lại cuộc sống”.

Từ đó, cuốn sách trở lại với một ý quan trọng “định luật đảo”: có những thứ càng cố nắm giữ, ta càng làm chúng rời xa ta. Cố gắng buộc mình phải bình an chỉ khiến tâm trí căng thẳng hơn; cố quên đi nỗi sợ lại khiến nỗi sợ hiện diện rõ ràng hơn. Vì vậy, sự nhẹ nhõm bên trong không đến từ việc ép mình phải bình an, mà từ khả năng nhìn thẳng vào điều mình đang thật sự trải qua.

Khi thấy mình không đứng tách rời khỏi đời sống, ta bớt căng thẳng với việc phải bảo vệ cái tôi bằng mọi giá. Khi ấy, thay vì cố bắt mọi thứ đi theo ý mình, ta có thể học cách sống nhẹ nhàng hơn với những gì đang diễn ra. Chính khi thôi cố kiểm soát tất cả, ta lại có cơ hội hiểu mình rõ hơn.

Sống trong hiện tại, vì thế, không phải là mặc kệ mọi thứ trôi đến đâu thì đến. Nó cũng không phải là bám chặt vào những gì quen thuộc chỉ vì sợ thay đổi. “Bí quyết để sống trong “tình thế nan giải” này không phải là cứ dạt trôi vô định, càng không phải là bám víu một cách sợ hãi vào quá khứ và những gì đã biết. Cần phải hoàn toàn nhạy cảm với từng khoảnh khắc, thấy mỗi khoảnh khắc đều là độc nhất và mới mẻ, với một tâm trí rộng mở và hoàn toàn sẵn sàng đón nhận” - Watts viết.

Có lẽ vì nền đọc rộng, từ triết học, tôn giáo đến tâm lý học và khoa học, Watts không biến nỗi bất an thành một vấn đề cần tiêu diệt. Ông xem nó như một cánh cửa để con người nhìn lại cách mình đang sống. Nhưng thay vì tìm cách “giải thoát” con người khỏi thực tại bất an, ông chỉ nhắc người đọc quay lại với điều đang xảy ra và học cách ở lại với nó. Bởi suy cho cùng, hiện tại mới là nơi duy nhất mà chúng ta thực sự sống.

Alan W. Watts (1915-1973)

Alan W. Watts là nhà văn, triết gia và diễn giả người Mỹ gốc Anh. Ông được nhớ đến nhiều nhất với tư cách là người giới thiệu giáo lý của Thiền Phật giáo nói riêng và triết lý Ấn Độ và Trung Hoa nói chung cho người phương Tây. Là người không thuộc tông phái nào, ông nổi tiếng là một trong những triết gia độc đáo và “không đi theo lối mòn” của thế kỷ 20. Alan Watts là tác giả của khoảng hai mươi quyển sách về triết học và tâm lý học tôn giáo đã được xuất bản bằng nhiều ngôn ngữ trên khắp thế giới. Là một diễn giả đầy nhiệt huyết, ông thường xuyên xuất hiện trên đài phát thanh và ông cũng được biết đến trong vai trò người dẫn chương trình trong chương trình truyền hình nổi tiếng Eastern Wisdom and Modern Life (tạm dịch: Trí tuệ phương Đông và Cuộc sống hiện đại) vào những năm 1960.