Minh triết từ nỗi bất an

Trong bối cảnh đó, “Minh triết từ nỗi bất an” (tựa gốc: The Wisdom of Insecurity) của Alan Watts xuất hiện như một nỗ lực thức tỉnh con người tìm về căn nguyên của sự đau khổ, bất an và từ đó giải thoát chúng. Alan Watts cho rằng vấn đề không nằm ở việc con người thiếu tiện nghi hay kiến thức, mà ở cách chúng ta hiểu về bản thân và cuộc sống.

Thực tế, theo Alan Watts, nỗi bất an là đặc điểm căn bản của sự tồn tại. Con người sống trong một thế giới luôn thay đổi, mọi thứ đều vận động và không có gì hoàn toàn cố định. Đây là vẻ đẹp của cuộc sống, cũng khiến cuộc đời trở nên đáng sống. Thế nhưng, thay vì chấp nhận sự chuyển động đó, chúng ta lại tìm cách đóng khung cuộc sống trong những hệ thống chắc chắn như các học thuyết, niềm tin, lý tưởng hay những kế hoạch cho tương lai. Kết quả là con người bị mắc kẹt giữa hai chiều thời gian - quá khứ và tương lai - mà đánh mất khả năng sống trọn vẹn trong khoảnh khắc hiện tại.

Xuyên suốt cuốn sách, Alan Watts nhiều lần nhắc đến “định luật đảo”: càng cố gắng đạt được điều gì đó, đôi khi lại càng rời xa nó. “Khi bạn cố gắng nổi lên mặt nước chính là khi bạn có thể chìm, nhưng khi cố gắng chìm xuống, bạn lại nổi lên. Khi bạn cố níu giữ hơi thở chính là khi bạn vuột mất nó”. Cố gắng buộc mình phải bình an chỉ khiến tâm trí căng thẳng hơn. Cố quên đi nỗi sợ lại khiến nỗi sợ hiện diện rõ ràng hơn. Vì vậy, con đường dẫn đến tự do nội tâm không bao giờ là sự kiểm soát hay cưỡng ép bản thân, nó phải đến từ việc nhận ra và chấp nhận trạng thái thật của mình.

Alan Watts nhìn nhận: “Bởi vì phần lớn hoạt động sống của con người là nhằm kéo dài mãi mãi những trải nghiệm và niềm vui đó, trong khi con người chỉ yêu thích chúng vì chúng vô thường, luôn đổi thay. Âm nhạc đem lại hứng thú vì nhịp điệu và dòng chảy của nó. Tuy nhiên, ngay khoảnh khắc bạn chặn dòng chảy, để một nốt hay một hợp âm kéo dài lâu hơn, nhịp điệu của bản nhạc sẽ bị phá hủy. Cuộc sống cũng là một dòng chảy như vậy, trong đó sự đổi thay và cái chết là một phần tất yếu. Nỗ lực loại trừ phần tất yếu đó chính là nỗ lực chống lại cuộc sống”.

Một trong những điểm đặc sắc của cuốn sách là cách Alan Watts đối thoại với các truyền thống triết học và tôn giáo Đông – Tây. Tác giả cho rằng tư duy phương Tây thường tìm cách phân tách giữa con người và thiên nhiên, giữa linh hồn và thân xác, giữa chủ thể và thế giới. Sự phân tách ấy khiến con người cảm thấy mình là một cá thể cô lập, phải tự chống chọi với một vũ trụ xa lạ. Trong khi đó, nhiều triết lý phương Đông, đặc biệt là Đạo giáo và Phật giáo, lại nhìn thế giới như một tổng thể thống nhất, nơi con người và tự nhiên không tách rời mà luôn tương tác và chuyển hóa lẫn nhau.

Từ góc nhìn này, Alan Watts suy ngẫm, liệu nỗi bất an của con người hiện đại có phải bắt nguồn từ chính cách chúng ta nhìn nhận bản thân? Khi tin rằng mình là một “cái tôi” tách biệt khỏi thế giới, con người buộc phải liên tục tìm kiếm sự bảo vệ cho cái tôi đó. Nhưng nếu nhận ra rằng bản thân chỉ là một phần của dòng chảy sự sống rộng lớn, nỗi lo giữ gìn cái tôi ấy sẽ dần tan biến. Vậy nên, thay vì cố gắng kiểm soát toàn bộ thực tại, con người có thể học cách hòa mình vào dòng chảy của nó. Điều này không có nghĩa là từ bỏ trách nhiệm với mọi thứ, thay vào đó là hành động với một tâm thế tự do hơn, không bị trói buộc bởi nỗi sợ hãi và nhu cầu khẳng định cái tôi.

Với 200 trang sách, Alan Watts sẽ giúp người đọc nhận ra rằng nỗi lo âu không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn là một đặc điểm của thời đại. Nhưng chính từ sự bất an ấy, con người sẽ có thể tìm thấy một dạng minh triết mới: minh triết của việc chấp nhận sự vô thường và sống trọn vẹn trong dòng chảy của đời sống.

Alan W. Watts (1915-1973) là nhà văn, triết gia và diễn giả người Mỹ gốc Anh. Ông được nhớ đến nhiều nhất với tư cách là người giới thiệu giáo lý của Thiền Phật giáo nói riêng và triết lý Ấn Độ và Trung Hoa nói chung cho người phương Tây. Là người không thuộc tông phái nào, ông nổi tiếng là một trong những triết gia độc đáo và “không đi theo lối mòn” của thế kỷ 20.

Alan Watts là tác giả của khoảng hai mươi quyển sách về triết học và tâm lý học tôn giáo đã được xuất bản bằng nhiều ngôn ngữ trên khắp thế giới. Là một diễn giả đầy nhiệt huyết, ông thường xuyên xuất hiện trên đài phát thanh và ông cũng được biết đến trong vai trò người dẫn chương trình chương trình truyền hình nổi tiếng Eastern Wisdom and Modern Life (tạm dịch: Trí tuệ phương Đông và Cuộc sống hiện đại) vào những năm 1960.