'Đi trốn' - tiểu thuyết hiếm hoi về con em cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc sau 1954

5 năm trước, tác phẩm Quân khu Nam Đồng bất ngờ xuất hiện trên văn đàn Việt Nam như hiện tượng bất ngờ. Sách được tái bản đến 15 lần trong 4 năm. Giới văn nghệ và bạn đọc bắt đầu tò mò về tác giả và nhận ra đây là tác phẩm đầu tay của Bình Ca -  cây viết không chuyên. Mới đây, Bình Ca lại trình làng tác phẩm Đi trốn - cuốn tiểu thuyết hiếm hoi viết về những nhân vật là con em của các cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc sau Hiệp định Geneve 1954.

Lấy bối cảnh vào khoảng năm 1965-1966, khi Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc, cuốn sách kể về cuộc phiêu lưu của một nhóm năm bạn nhỏ - con em cán bộ, thậm chí là cán bộ cấp cao - giữa chốn núi non hang động và sông nước hoang sơ. Năm cô cậu nhóc vừa dũng cảm vừa vụng về, vừa chân thành vừa nông nổi. Trong hành trình ấy, lũ trẻ dần trưởng thành lên, không chỉ tìm lối ra cho cuộc đi trốn mà cũng phải đi tìm lối ra cho cuộc đời mình, trong thời đoạn vô cùng nghiệt ngã của đất nước.

Các nhân vật trong truyện của Bình Ca được nuôi dạy tập trung trong các trại nhi đồng như Trại Nhi đồng Khe Khao, Trại Nhi đồng miền Nam và Trường học sinh miền Nam. Dù là con em cán bộ nhưng đa phần lũ trẻ vẫn lớn lên hoang dã, thiếu vắng hơi ấm gia đình. Có đứa ở trong trại nhi đồng ngay giữa Hà Nội, nhưng đến khi ra trại cũng chưa từng được bố mẹ đón ra lần nào. Có đứa ba đi công tác từ khi nhỏ xíu, đến khi gặp lại nhất định không chịu nhận ba…

Nhóm bạn con nhà lính từ thủ đô về nơi sơ tán gồm Tự Thắng, Thảo, Linh, Việt Bắc, Hoài Nam - được đưa ra Hà Nội học tập theo diện con em cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc, nhằm chuẩn bị lực lượng cho cuộc chiến tranh trường kỳ. Lũ trẻ đang ở tuổi 12, 13, cái tuổi sôi nổi, bồng bột, ham khám phá nhất. Vì một sự cố bất ngờ, cả đám bị bỏ lại giữa rừng hoang, trong tay chỉ có vài vật dụng để sinh tồn. Lối về đã bị bịt kín, chúng đóng bè trôi lênh đênh trên dòng sông ngầm trong lòng núi, trôi qua những hang động huyền ảo kỳ bí, những thung lũng xanh rờn không dấu chân người, mà đường về vẫn vô tăm tích. Cuộc phiêu lưu ly kỳ đến nghẹt thở, lũ trẻ liên tục phải chiến đấu với thú dữ, với những tình thế sinh tử ghê gớm để tồn tại. Trong hành trình ấy, lũ trẻ dần trở nên tự lập, thông minh, gan dạ, trách nhiệm, nhưng vẫn hồn nhiên, trong trẻo.

Nhà văn Bảo Ninh - tác giả Nỗi buồn chiến tranh nói rằng, trong chiến tranh, ông luôn thầm ngạc nhiên khi thấy những đồng đội vốn là học trò thành phố, thậm chí có cả con ông cháu cha, nghĩa là những tay như người ta thường định kiến chỉ quen ăn trắng mặc trơn, vậy mà họ đã mau chóng nhập mình vào quân ngũ, cứng cáp lên rất nhanh, giỏi chịu đựng gian khổ, tháo vát lanh lẹ. Ông không hiểu bằng cách nào họ trở nên như thế. Có thể nói tiểu thuyết Đi trốn của Bình Ca đã giúp ông tháo gỡ thắc mắc ấy.

Theo nhà văn Bảo Ninh, nhóm năm bạn trẻ trong tiểu thuyết chính là hình ảnh thời niên thiếu của cánh lính trẻ gốc gác học trò thành thị những năm chống Mỹ. Nhờ truyền thống gia đình và do hoàn cảnh đất nước bị tai ương chiến tranh, phải rời Hà Nội đi sơ tán, sớm chạm trán với khó khăn thử thách, các nhân vật thiếu niên hồn nhiên vô tư lúc đầu truyện đến cuối truyện đã từng trải và trưởng thành hẳn lên. Có thể thấy trước rằng với những đức tính và phẩm cách bước đầu có được sau cuộc đi trốn nhớ đời ấy mà Tự Thắng, Việt Bắc, Linh, Thảo sẽ là những nhân vật điển hình cho một thế hệ thanh niên còn ghi dấu mãi trong lịch sử đất nước. Đây là thế hệ đã trải qua thời niên thiếu gian khổ, đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, vượt qua gian khó thời hậu chiến bao cấp, và mở màn công cuộc đổi mới… Nhà văn Bình Ca gắn bó mật thiết với thế hệ ấy. Truyện Quân khu Nam Đồng và tiểu thuyết Đi trốn đều kể về thời thanh thiếu niên của họ.

Bình Ca chia sẻ: "Trong cuốn sách này, tôi muốn giới hạn câu chuyện kể về những nhân vật của mình trong một khúc sông tuổi thơ.”