Mô hình kinh tế đặc biệt này do anh Nguyễn Đức Trung sáng lập không chỉ giúp họ hòa nhập, mà còn mở ra hy vọng về một con đường bền vững cho cộng đồng người tự kỷ.
Trong căn nhà nhỏ ba tầng trên phố Mai Anh Tuấn (quận Đống Đa, Hà Nội) có một cơ sở kinh doanh đặc biệt được gọi với cái tên thân thương "cửa tiệm hạnh phúc". Đây là dự án mô hình kinh tế cho người tự kỷ (Vietnam’s Autism Projects - VAPs) được anh Nguyễn Đức Trung (48 tuổi) sáng lập từ năm 2017.
12h30', thông báo "Có khách" từ bộ đàm vang lên, tất cả nhân viên chuyển từ trạng thái nghỉ trưa sang phục vụ khách. Đức, 19 tuổi không cần quá một phút để sắp xếp ca trực. Cậu nắm rõ ai có thế mạnh ở đâu, ai đủ ngôn ngữ để đi kèm với người hạn chế. "Bếp trưởng" Hưng được ghép với Trâm để gọi món. Minh được Lâm hỗ trợ oder đồ uống. Những người còn lại bày giấy ăn, tương ớt lên bàn.
Đức, Hưng, Lâm, Trâm, Quang Anh là những người tự kỷ đang làm việc tại "cửa tiệm hạnh phúc" - nơi công việc là chìa khóa giúp họ mở cánh cửa hòa nhập với cộng đồng.
Cửa hàng của công ty VAPs sẽ bắt đầu mở cửa đón khách từ 8h hàng ngày. Mỗi ngày, VAPs chỉ nhận từng nhóm khách nhỏ dưới 10 người, có lịch hẹn trước để bảo đảm phục vụ tốt nhất.
Mặc dù hạn chế về khả năng giao tiếp, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội, nhưng những nhân viên ở đây lại rất chuyên nghiệp và chu đáo, luôn tạo được thiện cảm với khách hàng.
Được biết, anh Nguyễn Đức Trung không có người thân nào tự kỷ, chưa từng làm việc trong ngành giáo dục đặc biệt, nhưng một lần va chạm định mệnh 12 năm trước đã khiến cuộc đời anh rẽ hướng.
Hôm đó, trong một khu nghỉ dưỡng, bất ngờ có một đứa trẻ chạy tới đập mạnh vào đầu anh. Đau điếng, choáng váng, chưa kịp phản ứng thì anh nghe người mẹ luống cuống xin lỗi: "Cháu bị tự kỷ".
Đó là lần đầu tiên Trung nghe hai chữ này. "Tại sao đứa trẻ lại hành động như vậy? Thế giới của chúng như thế nào? Vì sao ít ai nói về chúng?", rất nhiều câu hỏi khiến anh băn khoăn.
Từ lúc đó, anh nghiên cứu các mô hình giáo dục đặc biệt, y tế, kỹ năng sống, cuối cùng thấy "chỉ có con đường làm kinh tế là bền vững nhất".
Anh bắt đầu tạo ra môi trường đó bằng chuỗi tiệm tạp hóa, quán cà phê, nhà sách và homestay. Tại đây, có em chỉ cần vài ngày để học cách lau bàn, nhưng cũng có người mất hàng tháng chỉ để làm quen với việc cầm cây chổi, bật công tắc bếp. Có bạn phải đeo dây thun quanh cổ tay hay nghe nhạc cổ điển mới tập trung học và làm việc được.
“Điểm khó lớn nhất của các bạn ấy là tư duy cố định và lặp lại. Não bộ của người tự kỷ khác hoàn toàn với não của người thường. Vì vậy chúng ta phải rất hiểu não bộ trước khi chúng ta đào tạo hay sử dụng phương pháp nào đó. Làm thế nào để giữ được tâm lý của cả tổ chức, thì bài toán của chúng tôi đó là cào bằng”, anh Trung nói.
Làm việc ở đây 4 năm, Quang Anh là người có khả năng giao tiếp và thuyết trình tương đối tốt. Cậu có thể nấu ăn, pha chế, bán hàng và quản lý thư viện.
Kể về công việc của mình, về những tình huống đã trải qua trong cuộc sống, ít ai biết rằng để có được sự bình tĩnh như hiện tại, Quang Anh đã phải trải qua một quá trình dài đầy khó khăn.
Ngày Quang Anh bước vào công ty bốn năm trước, mái tóc bạc cậu quá nửa vì khủng hoảng tinh thần. Những ngày đầu, cậu chửi bới, đập phá, tè bậy. Hỏi lý do, cậu nói "Em thích cái xấu. Cái xấu thì không bị tổn thương".
Để huấn luyện nhân viên mới này, anh Trung chọn cách vào vai chính cậu. Nếu Quang Anh chửi, anh im lặng. Nếu cậu bé tè bậy, ném đồ, anh Trung cũng nhẹ nhàng nói chuyện.
Sự nhất quán của một người bị tổn thương mà vẫn không trả đũa dần được ghi đè trong bộ não vốn vận hành bằng logic lặp lại của người tự kỷ. Hai năm trong im lặng và nhẫn nại, rồi một ngày Quang Anh thay đổi.
Hôm nay, ở tuổi 22, Quang Anh là một chàng trai điềm đạm, có khả năng làm MC và dẫn dắt đồng nghiệp cất lên tiếng nói của người trong cuộc.
"Trước đây, Quang Anh không thể giao tiếp với xã hội, có những hành vi tiêu cực như lảng tránh, mất kiềm chế. Nhưng giờ đây, Quang Anh luôn nghĩ về những điều tốt đẹp để có thể mở lòng hơn", cậu bé chia sẻ.
Gần 10 năm qua, mọi mô hình VAPs xây dựng đều là không gian mở để tự kỷ có thể học cách sống, làm việc và hòa nhập. Đến nay, đã có hơn 10.000 lượt khách; có 23 bạn trẻ từng đặt chân tới đây, hiện còn 10 người gắn bó, độ tuổi từ 18 đến 31.
Đặc biệt, tiền lương sẽ được chia theo từng ngày sau khi trừ đi các chi phí duy trì quán. Ngoài khoản lương ấy, các em còn có thêm thu nhập từ nhiều nguồn như phụ huynh trả cho nhau, kinh phí từ những buổi tập huấn chuyển giao mô hình, hay phần lời cuối năm.
Anh Nguyễn Đức Trung hy vọng mô hình kinh tế này sẽ được nhân rộng. "Con đường chúng tôi đi có thể nhỏ, nhưng nếu có thêm sự chung sức, đồng hành, chúng ta có thể kiến tạo nên đại lộ rộng lớn cho người tự kỷ", anh nói.
Theo Việc Tử Tế - Quỹ Hy Vọng
