Bộ Công an vừa công bố hồ sơ dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, để lấy ý kiến rộng rãi từ ngày 16 - 26.3. Trong số các điều khoản liên quan đến an toàn số và bảo vệ dữ liệu cá nhân, Điều 14 được xem là quy định tác động trực tiếp đến các hội nhóm phát tán nội dung số bất hợp pháp. Theo đó, hành vi số hóa và phát tán trái phép các ấn phẩm định dạng in như sách, báo, tạp chí sang các định dạng điện tử như ebook, PDF để chia sẻ miễn phí hoặc bán kiếm lời bị đề xuất xử phạt từ 10 đến 20 triệu đồng.
Dù dự thảo vẫn đang trong giai đoạn lấy ý kiến và chưa có hiệu lực thi hành, sức răn đe từ con số cụ thể và sự định danh rõ ràng về mặt pháp lý đã tạo ra một làn sóng “di cư” và tháo chạy chưa từng có tiền lệ trong thế giới ngầm của cộng đồng chia sẻ ebook lậu tại Việt Nam.
Từ chỗ hoạt động công khai dưới danh nghĩa “chia sẻ tri thức”, các đầu mối phát tán này đang rơi vào trạng thái phòng thủ cực đoan, hoặc chọn cách biến mất hoàn toàn để né tránh sự “sờ gáy” của các cơ quan chức năng.
Theo ghi nhận trực tiếp của phóng viên Tạp chí Một Thế Giới, trong những ngày cao điểm từ 20.3 đến 25.3, dấu hiệu của một cuộc “đại thanh trừng” tự thân diễn ra rõ rệt nhất trên nền tảng mạng xã hội Facebook. Nhóm EBOOK [VCTVEGROUP] – một trong những “thủ phủ” chia sẻ sách điện tử lớn nhất và lâu đời nhất Việt Nam, với quy mô hơn 30.000 thành viên - đã bất ngờ phát đi thông báo sẽ chính thức ngừng mọi hoạt động sau ngày 25.3.
Không khí trong cộng đồng này cũng thay đổi rõ rệt. Thay cho những trao đổi sôi nổi về nội dung sách là lời hối thúc từ các quản trị viên, yêu cầu thành viên nhanh chóng tải về kho dữ liệu trước khi toàn bộ dấu vết bị xóa bỏ.
Cùng thời điểm, một cộng đồng làm ebook khác với gần 34.000 thành viên cũng thông báo dừng hoạt động từ ngày 26.3, đồng thời khóa toàn bộ tính năng bình luận và tương tác để ngăn chặn mọi luồng thông tin có thể dẫn đến rủi ro pháp lý.
Làn sóng rút lui này không chỉ xuất hiện trên Facebook mà còn lan sang một số website chia sẻ ebook. Phóng viên Một Thế Giới thử truy cập vào một số địa chỉ từng được xem là “thủ phủ” của ebook lậu và ghi nhận nhiều dấu hiệu co cụm. Với nền tảng Ebookvie, thông tin hiển thị trên Google cho thấy website này ở trạng thái “bị đóng vĩnh viễn”.
Một số trang khác vẫn còn duy trì tên miền, nhưng khi truy cập vào bên trong, dữ liệu không còn hiển thị như trước, các liên kết tải sách đã biến mất hoặc chỉ trả về thông báo lỗi. Từ chỗ là nơi người dùng có thể tìm và tải ebook khá dễ dàng, nhiều địa chỉ nay gần như chỉ còn cái vỏ, cho thấy không khí dè chừng đã lan từ các hội nhóm trên mạng xã hội sang cả những website từng hoạt động khá công khai.
Sự co cụm này là minh chứng rõ nhất cho việc nỗi lo pháp lý đã thực sự chạm đến giới hạn chịu đựng của những người vận hành các kho sách lậu.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Nguyễn Văn Phước - nhà sáng lập, CEO của First News - Trí Việt, đơn vị vốn được mệnh danh là “chiến sĩ” trên mặt trận chống sách lậu - đã bày tỏ sự ủng hộ tuyệt đối đối với dự thảo mới này.
Theo ông Phước, trong suốt hàng chục năm qua, các đơn vị làm sách chân chính tại Việt Nam đã phải “đơn thương độc mã” chiến đấu với vấn nạn xâm hại bản quyền trên môi trường số mà không có một công cụ pháp lý đủ sắc bén để tự bảo vệ mình.
“Trong nhiều năm qua, First News là một trong những đơn vị chịu thiệt hại nặng do sách giả, sách lậu và các hành vi vi phạm bản quyền dưới nhiều hình thức, từ sách in đến môi trường số. Vì vậy, dự thảo này không chỉ có ý nghĩa đối với ngành xuất bản mà còn góp phần củng cố ý thức tôn trọng bản quyền trong xã hội. Muốn có tri thức tử tế, trước hết phải bảo vệ người làm ra tri thức và người bỏ tiền mua bản quyền hợp pháp”, ông Phước nói.
Theo ông Phước, việc đưa hành vi số hóa và phát tán ebook lậu vào diện xử phạt vi phạm hành chính kèm mức phạt cụ thể là cần thiết, vì giúp xác định rõ ranh giới giữa chia sẻ tri thức và xâm phạm bản quyền. Ông cho rằng việc chia sẻ sách lậu, dưới bất kỳ hình thức nào, không thể xem là phổ biến tri thức miễn phí nếu dựa trên công sức của tác giả, đơn vị xuất bản và người mua bản quyền hợp pháp. Khi hành vi này được xác định rõ là xâm phạm bản quyền và có khung xử phạt cụ thể, thị trường sách điện tử có bản quyền tại Việt Nam mới có cơ sở để phát triển.
Cùng quan điểm ủng hộ việc siết xử lý ebook lậu, ông Hoàng Nhơn - CEO Công ty Xuất bản Khai Tâm - cho rằng dự thảo là tín hiệu tích cực trong nỗ lực đẩy lùi tình trạng phát tán sách lậu dưới dạng ebook, file PDF và từng bước bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các đơn vị làm sách chính quy. Theo ông, đây là vấn đề đã được đặt ra từ lâu và việc đưa hành vi này vào diện xử phạt là cần thiết.
Tuy nhiên, ông Nhơn cho rằng mức phạt đề xuất từ 10 đến 20 triệu đồng vẫn còn thấp, chưa đủ sức răn đe đối với những cá nhân hoặc tổ chức cố tình phát tán sách lậu.
“Tôi ủng hộ dự thảo trong việc đẩy lùi dần sách lậu và tiến tới xóa bỏ tình trạng này nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của các đơn vị làm sách chính quy. Tuy nhiên, mức xử phạt đến 20 triệu đồng theo tôi là còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe. Nếu muốn ngăn chặn hiệu quả hơn, mức phạt cần được nâng lên, ít nhất phải từ 100 triệu đồng trở lên”, ông Nhơn nêu ý kiến.
Cuộc tháo chạy của các hội nhóm ebook lậu sau ngày 16.3 có thể chưa phải là hồi kết hoàn toàn cho nạn sách lậu tại Việt Nam. Bởi những kẻ trục lợi luôn biết cách tìm ra những ngách tối mới để tồn tại. Tuy nhiên, đây chắc chắn là một khởi đầu đầy hy vọng để làm sạch môi trường văn hóa số.
Với ngành xuất bản, đây là cơ hội để định hình lại thị trường, thúc đẩy người dùng chuyển dịch sang các ứng dụng đọc sách có bản quyền với chất lượng dịch vụ và trải nghiệm tốt hơn. Câu chuyện bảo vệ bản quyền số đang bắt đầu bước ra khỏi những tranh luận lý thuyết để đi vào thực tế thực thi quyết liệt. Khi “vùng xám” bấy lâu nay được rọi sáng bởi những quy định cụ thể, quyền lợi của những người làm ra tri thức sẽ được bảo vệ, và đó chính là nền tảng cốt lõi để xây dựng một nền văn hóa đọc minh bạch, văn minh và bền vững cho tương lai.
