Điện thoại tôi rung lên vào một tối thứ Ba muộn. Đó là một đồng nghiệp cũ (hãy gọi anh ấy là Steve). Steve vừa nhận được lời mời làm việc từ một startup mà anh cảm thấy phù hợp với mình hơn công việc hiện tại. Tuy nhiên, mức lương lại thấp hơn, và còn có nguy cơ công ty không thể vượt qua vòng gọi vốn tiếp theo.
Steve đã trăn trở suốt nhiều tuần liền, đến mức khiến bản thân, vợ và bạn bè phát điên. Và giờ thì đến lượt tôi.
Tôi cùng anh tháo gỡ từng lớp suy nghĩ rối bời: Liệu mức lương ổn định hiện tại có đáng để đánh đổi sự không phù hợp trong công việc? Và liệu một nguồn thu nhập ổn định có thực sự đồng nghĩa với một cuộc sống ổn định? Động cơ thực sự khiến anh muốn ở lại hay ra đi là gì? Hãy tưởng tượng bản thân ở mỗi con đường sau hai năm nữa: Anh sẽ hối tiếc vì đã không chọn con đường nào?
Steve im lặng vài giây rồi nói: “Điều đó giúp ích rất nhiều.” Sau đó chúng tôi kết thúc cuộc gọi.
Thật tuyệt khi có thể giúp ích cho một người bạn. Nhưng rồi tôi ngồi lặng đi bởi vì tôi cũng đang có một quyết định của riêng mình đã trì hoãn suốt cả tháng trời - một câu hỏi chỉ có thể trả lời bằng “có” hoặc “không”, gần như giống hệt tình huống của Steve. Và tôi đã quay cuồng trong mớ suy nghĩ ấy rất lâu mà chẳng tiến thêm được bước nào.
Tại sao tôi không thể giúp chính mình theo cách mà tôi vừa giúp Steve?
Hầu hết chúng ta đều từng trải qua điều này. Những lời khuyên dành cho bạn bè thường chính xác, sáng suốt và trúng đích. Chúng ta nhìn mọi thứ thật rõ ràng.
Với Steve, khi đó là vấn đề của anh chứ không phải của tôi, tôi có thể suy nghĩ từ một khoảng cách nhất định, cân nhắc lợi ích và rủi ro, đặt hai tương lai song song để anh lựa chọn. Tôi giống như một chiến lược gia đang quan sát một vấn đề: quan tâm đến người bạn của mình nhưng vẫn đủ lạnh lùng và lý trí để đánh giá tình huống.
Nhưng khi quyết định đó là của chính tôi thì khác, tôi không còn nhìn vào một vấn đề nữa. Tôi đang mắc kẹt bên trong nó. Đó là danh tính của tôi, nỗi sợ của tôi, những mất mát của tôi, tất cả xoáy vào nhau và liên tục phơi bày những gì quyết định ấy có thể khiến tôi đánh mất, cùng đống đổ nát mà tôi sẽ phải dọn dẹp sau đó.
Chính sự gần gũi này làm suy yếu những năng lực cốt lõi tạo nên khả năng phán đoán tốt: nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau, chấp nhận sự bất định và đủ khiêm tốn để thừa nhận rằng mình có thể sai. Càng ở quá gần vấn đề, chúng ta càng khó tiếp cận những năng lực ấy.
Nhà kinh tế học và triết gia Adam Smith đã nhận ra cơ chế này từ năm 1759. Ông cho rằng chúng ta chỉ có thể đánh giá hành vi của chính mình bằng cách nhìn nó như một “người quan sát vô tư”. Nhưng trớ trêu thay, chúng ta lại có xu hướng thiên vị nhất đúng vào những thời điểm đáng lẽ phải khách quan nhất.
Nếu bạn từng chứng kiến một mối quan hệ mà bạn biết chắc sẽ thất bại, bạn đã từng sở hữu loại phán đoán sáng suốt này.
Và nếu bạn từng mắc kẹt trong một mối quan hệ tồi tệ, bạn cũng hiểu cảm giác bị cuốn vào vòng xoáy đi xuống ấy.
Một trong những cách để cải thiện cuộc sống là học cách hóa thân thành “người quan sát vô tư” đó thường xuyên hơn trong những quyết định quan trọng, trước khi hành động, chứ không phải sau khi mọi thứ đã đổ vỡ.
Sự sáng suốt và khôn ngoan phụ thuộc vào hoàn cảnh, chứ không phải một trạng thái đỉnh cao cố định. Tùy vào vị trí bạn đang đứng và góc nhìn bạn đang có, công tắc ấy có thể bật hoặc tắt.
Nhà tâm lý học Igor Grossmann đặt tên cho hiện tượng này là “Nghịch lý Solomon” (Solomon’s Paradox), lấy cảm hứng từ vị vua Solomon nổi tiếng của Israel cổ đại - người được ca ngợi là biểu tượng của sự khôn ngoan.
Người dân từ khắp nơi tìm đến Solomon để nhờ ông phân xử tranh chấp. Có lần, hai người phụ nữ đều nhận mình là mẹ của một đứa trẻ. Giải pháp của Solomon là: “Vậy hãy chẻ đôi đứa bé. Mỗi người sẽ nhận một nửa.” Một người phụ nữ chấp nhận điều đó. Người còn lại lập tức phản đối: “Hãy giao đứa trẻ cho cô ấy. Chỉ xin đừng giết nó.” Nhờ vậy, Solomon biết ai mới là người mẹ thật sự.
Sự khôn ngoan của ông đã đi thẳng vào bản chất vấn đề. Nhưng trong chính cuộc đời mình, mọi thứ lại không suôn sẻ như vậy.
Jonny Thomson, tác giả chuyên mục Mini Philosophy của Big Think, đã mô tả nghịch lý này rất chính xác:
“Trong đời sống cá nhân, Solomon nổi tiếng là người vô cùng hỗn độn. Sự yếu kém trong việc nuôi dạy con cái của ông góp phần tạo nên một trong những bạo chúa tàn nhẫn nhất trong Kinh Thánh - con trai ông, Rehoboam, người đã biến Judah thành vùng đất của tội lỗi và suy đồi. Solomon có rất nhiều người vợ ngoại giáo và cung phi, và có thể là vô số những đứa con ngoài giá thú nữa. Ông sống xa hoa, phung phí và ít quan tâm đến một cuộc sống điều độ, hợp lý. Dù vô cùng sáng suốt trong chuyện của người khác, ông lại thiển cận một cách đáng buồn khi nhìn vào chính cuộc đời mình.”
Trong thời hiện đại, Grossmann và đồng nghiệp Ethan Kross đã đưa nghịch lý này vào phòng thí nghiệm. Họ phát hiện hai điều: Thứ nhất, con người thực sự suy nghĩ sáng suốt hơn khi giải quyết vấn đề của người khác so với vấn đề của chính mình; Thứ hai, khi được yêu cầu suy nghĩ về tình huống của bản thân bằng ngôi thứ ba, chất lượng tư duy của họ tăng lên đáng kể, gần tương đương với khi họ phân tích vấn đề của một người xa lạ.
Đôi khi, giúp chính mình đồng nghĩa với việc học cách tạm thời nhìn vấn đề như thể nó không thuộc về mình. Điều bạn cần là chủ động tạo ra một khoảng cách nhất định để quan sát tình huống, các nhân vật và những lựa chọn một cách khách quan hơn.
Lần tới khi bạn bị mắc kẹt quá lâu trong một quyết định nào đó, hãy viết nó ra như thể đó là câu chuyện của người khác. Hãy đặt cho người ấy một cái tên. Mô tả hoàn cảnh của họ bằng ngôi thứ ba: “Sarah vừa được mời nhận một công việc phù hợp hơn nhưng lương thấp hơn.” Sau đó hãy đưa lời khuyên cho Sarah. Nói thành tiếng hoặc viết ra giấy bằng chính giọng điệu mà bạn sẽ dùng với một đồng nghiệp mà mình tôn trọng. Rồi đọc lại những lời đó như thể đó là hướng dẫn dành cho chính mình.
Đây là phương pháp tôi thường sử dụng trong cuộc sống cá nhân và cũng áp dụng với các khách hàng huấn luyện, cũng như những nhà điều hành đã mắc kẹt trong cùng một quyết định suốt nhiều tháng.
Và tôi thường nhìn thấy sự nhẹ nhõm hiện rõ trên gương mặt họ khi câu trả lời xuất hiện, sau khi chúng tôi cùng phân tích vấn đề như thể nó thuộc về một người khác.
Ban đầu, bài tập này sẽ khá kỳ lạ. Nói về bản thân ở ngôi thứ ba là điều có vẻ hơi điên rồ trong hầu hết các hoàn cảnh. Nhưng nếu thực hiện đúng cách, nó sẽ giúp bạn lùi lại một bước để nhìn rõ điều mà “Sarah” thực sự cần.
Vấn đề lúc này được đặt lên một trang giấy - theo nghĩa đen hoặc nghĩa bóng - và việc đi qua nó trở nên dễ dàng hơn rất nhiều so với những mê cung vô tận đầy cạm bẫy trong tâm trí chúng ta. Khoảng cách với bản thân chính là điều tạo nên khả năng đó.
Sau cuộc gọi tối thứ Ba hôm ấy, tôi cũng viết lại quyết định của mình như thể nó thuộc về một người xa lạ. Tôi đặt tên cho người đó là Nebuchadnezzar. Và tôi đã đưa ra một vài lời khuyên cho “Nebby”.
Câu trả lời mà tôi không thể tìm thấy suốt một tháng đã xuất hiện không lâu sau đó. Nó đơn giản đến đáng ngạc nhiên. Chỉ là tôi đã đứng quá gần để có thể nghe thấy nó. Thật kỳ diệu khi một chút khoảng cách có thể mang lại nhiều điều đến vậy.
Còn bạn thì sao? Bạn đang mang theo quyết định nào mà đáng lẽ bạn đã giải quyết được từ lâu, nếu nó thuộc về một người khác?
Theo: Danny Kenny
