‘Triệt tiêu Con Người’ - Những dự báo về tương lai con người từ một thế kỷ trước

• Coi thường cảm xúc sẽ tạo ra những người không có ngực

Nhiều người biết C. S. Lewis là một tiểu thuyết gia nổi tiếng trong thể loại văn học giả tưởng, tác giả của bộ tiểu thuyết thiếu nhi kinh điển “Biên niên sử Narnia”, nhưng bên cạnh đó, ông còn là một triết gia, một nhà thần học Anh giáo nổi tiếng. Trong Thế chiến thứ hai, ông đã thực hiện các chương trình phát thanh về chủ đề tôn giáo cho đài BBC từ thành phố London, nơi đang thường xuyên hứng chịu đạn bom của phát-xít Đức. “Triệt tiêu Con Người” ra đời vào giai đoạn đó.

Cuốn sách là tập hợp ba bài giảng về giáo dục mà Lewis đã trình bày trong ba đêm tại Đại học Durham vào năm 1943. Ở phiên bản tiếng Việt, First News -Trí Việt còn bổ sung một bài viết ngắn của Lewis, tóm tắt lại toàn bộ quan điểm của ba bài giảng nói trên và mở rộng thông điệp để liên hệ đến đức tin Kitô giáo.

Thông điệp mà tác giả nêu lên trong sách có thể tóm gọn trong một từ: để tâm. Chúng ta phải để tâm đến mọi thứ mình nói, viết, giảng dạy và tiếp nhận, để không vô tình nhào nặn con người thành những cỗ máy vô nhân tính, những kẻ loại trừ cảm xúc, không có trái tim, xa rời Đạo và nền đạo đức truyền thống.

Từ gần một thế kỷ trước, Lewis đã nhìn thấy sự trỗi dậy của những xu hướng mà chúng ta đang trải qua và sẽ trải qua trong tương lai. Và ông đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ về những hệ quả mà xã hội có thể phải đối mặt khi con người đánh mất niềm tin vào các giá trị khách quan, khi giáo dục không còn nuôi dưỡng chiều sâu đạo đức của con người.

Khởi điểm cho bài giảng đầu tiên, “Người không có ngực”, là một quyển sách ngữ pháp tiếng Anh ở bậc trung học mà Lewis cho là đã tiêm nhiễm một cách tinh vi vào đầu óc ngây thơ của học sinh những lý thuyết không thể chấp nhận về cảm xúc. Với ông, những ý tưởng ẩn chứa trong đó sẽ phá hủy nền tảng giáo dục tốt đẹp xưa cũ, hủy hoại nền văn minh khi tìm cách tách rời cảm xúc ra khỏi thực tại và giáng cấp cảm xúc.

Ông muốn cảnh tỉnh con người rằng sự khinh suất của các nhà giáo dục và những sai lầm tưởng chừng nhỏ nhặt sẽ dẫn chúng ta đi đến đâu: “Các cậu bé cứ nghĩ rằng chúng đang ‘làm bài tập tiếng Anh’, không hề hay biết những bài tập ấy sẽ có ảnh hưởng sâu đậm lên cả đạo đức, thần học, và chính trị. Họ không đặt vào đầu đứa trẻ một lý thuyết, mà chỉ là một giả định, và đến mười năm sau, khi nguồn gốc đã bị lãng quên và nó chỉ còn hiện diện trong vô thức, giả định ấy sẽ khiến cậu học trò chọn một phe trong cuộc xung đột mà cậu thậm chí còn chưa bao giờ nhận ra đó là một cuộc xung đột”.

Lewis ví von rằng phần ngực là nơi ngự trị của lòng cao thượng, của tình cảm, cảm xúc. Bộ ngực là sĩ quan liên lạc không thể thiếu giữa cái đầu đại diện cho lý tính và cái bụng đại diện cho bản năng. Cái đầu cai trị cái bụng thông qua phần ngực. Và hệ quả của lối giáo dục coi thường cảm xúc là tạo ra những người không có ngực. Thay vào đó, Lewis cho rằng các nhà giáo dục phải gieo vào trí óc của học sinh những tình cảm đúng đắn để các em biết cách phản ứng thích hợp với những thực tại khách quan.

Khi con người chối bỏ Đạo, họ sẽ đi đến việc triệt tiêu chính mình

Ở bài giảng thứ hai, “Đạo”, Lewis phản đối chủ nghĩa duy lý. Ông chứng minh rằng dù những người đổi mới muốn vạch trần các giá trị là cảm tính, muốn đả phá cái cũ đến đâu đi nữa, họ vẫn phải thừa nhận rằng có một số giá trị là hiển nhiên đúng, làm nền tảng cho tất cả những giá trị khác, những giá trị đó không cần phải chứng minh. Nếu không có chúng làm cơ sở cho một hệ thống giá trị, xã hội sẽ sụp đổ.

Và Lewis gọi giá trị khách quan đó là Đạo, là con đường, là luật tự nhiên, đạo đức truyền thống. “Chối bỏ nó là ta chối bỏ mọi giá trị khác… Sự nổi dậy của những hệ tư tưởng mới chống lại Đạo là sự nổi dậy của một cành cây chống lại cả cái cây”.

Từ chỗ đề cao nền đạo đức truyền thống và phê phán nền đạo đức đổi mới, Lewis lên án sự ngạo mạn của con người khi bước ra ngoài Đạo, chống lại tự nhiên, tự quyết định loài người sẽ trở thành thế nào thông qua thuyết ưu sinh. Theo ông, một chủng tộc những kẻ nhào nặn đầu óc con người sẽ xuất hiện để nhào nặn tất cả các thế hệ tương lai theo ý muốn. Lewis cho rằng đó là khởi điểm dẫn đến sự triệt tiêu Con Người, đây cũng là chủ đề của bài giảng cuối cùng, “Triệt tiêu Con Người”.

Ở đây, ông chỉ ra rằng trong các thời đại trước, con người điều chỉnh tâm hồn cho phù hợp với thực tại để trở thành con người thực sự. Còn bây giờ, những kẻ nhào nặn lại loại bỏ nhân tính bằng cách chinh phục thực tại theo ý muốn của con người. Thay vì điều chỉnh tâm hồn, họ sử dụng các biện pháp khoa học để biến đổi con người, cả về thân thể, bộ não lẫn tâm trí. Khi sống như những cỗ máy không có nhân tính, chúng ta đã ít nhiều triệt tiêu đi phần vĩ đại nhất trong mình, khả năng mơ ước, hy vọng, tưởng tượng, khả năng sử dụng lý tính sao cho phù hợp. Ông cảnh báo sự kiêu ngạo của con người khi bước ra ngoài Đạo sẽ làm sụp đổ xã hội.

Chúng ta đang sống trong một thế giới quá đề cao khoa học và hiện thực ngày càng chứng minh tính tiên tri của những cảnh báo mà Lewis nêu ra trong “Triệt tiêu Con Người”. Thời đại AI, bên cạnh những tiến bộ và tiện ích nó mang lại, còn gây cho con người nhiều mối lo và nỗi hoang mang không kém gì thời Cách mạng Công nghiệp. Chính sách ưu sinh và việc nhào nặn đầu óc con người đâu chỉ xuất hiện ở nước Đức dưới thời Hitler, mà còn có ở hầu hết các quốc gia hiện tại.

“Triệt tiêu Con Người” không phải là một cuốn sách dễ đọc, nhưng nó được đánh giá là một trong những tác phẩm hay nhất và được bàn luận nhiều nhất của C. S. Lewis, xếp hạng 7 trong danh sách “100 tác phẩm phi hư cấu hay nhất của thế kỷ 20” do National Review bình chọn. Và chắc chắn những tư tưởng, dự báo về số phận con người trong đó sẽ khiến ta còn suy ngẫm rất lâu sau khi khép lại trang cuối cùng.

C. S. Lewis

C. S. Lewis tên đầy đủ là Clive Staples Lewis (1898 - 1963) là nhà văn, học giả văn chương người Anh và cũng là một nhà thần học Anh giáo. Ông giảng dạy văn học Anh tại Magdalen College, Oxford và Magdalene College, Cambridge.

Lewis được rửa tội tại Giáo hội Ireland, nhưng đã xa rời đức tin khi còn thiếu niên. Lewis trở lại Anh giáo ở tuổi 32, nhờ ảnh hưởng của người bạn thân J. R. R. Tolkien (tác giả của The Lord of the Rings) và những người bạn khác. Đức tin của Lewis đã ảnh hưởng sâu sắc đến công việc của ông, và các chương trình phát thanh thời chiến về chủ đề Kitô giáo đã mang lại cho ông sự hoan nghênh rộng rãi.

Lewis viết hơn 30 tác phẩm, được dịch ra hơn 30 ngôn ngữ và bán được hàng triệu bản. Tác phẩm nổi tiếng nhất trong số đó là tiểu thuyết The Chronicles of Narnia (Biên niên sử Narnia). Nhưng ông cũng được biết đến những tác phẩm phi hư cấu về thần học được các học giả Kitô giáo từ nhiều giáo phái trích dẫn rộng rãi, bao gồm The Abolition of Man, The Problem of Pain, Mere Christianity, Miracles...