* Diễn giả: Triệu Đông Mai - Giáo sư khoa Lịch sử, Đại học Bắc Kinh
Tôi xin chào mọi người. Hôm nay, tôi đứng ở đây với hai thân phận: một là mẹ của một cậu bé từng bỏ học, hai là giáo sư Đại học Bắc Kinh.
Trước hết, tôi muốn kể ngắn gọn về câu chuyện của con trai mình. Năm 2015, khi đang học lớp 8, sau kỳ nghỉ Quốc khánh, con bắt đầu xin nghỉ học thường xuyên. Trước đó, suốt cả tiểu học, con chỉ nghỉ đúng một ngày. Tôi không hề nghĩ rằng con nghỉ học vì… không muốn đi học nữa.
Con chưa từng nói thẳng “con không đi học”, nhưng có những ngày con tự nhốt mình trong phòng, rồi đi học lại vài hôm, sau đó lại nghỉ. Cứ như vậy lặp đi lặp lại, từ tháng 10/2015 đến tận tháng 6/2016.
Đến khi nhìn lại, tôi mới hiểu: đó chính là quá trình con dần rời khỏi trường học.
Con trai tôi, 15 tuổi, là con một của một giáo sư Bắc Đại đã bỏ học.
Những nỗ lực bất thành và quyết định buông
Sau năm 2016, tôi đã thử mọi cách để đưa con trở lại trường, những cách mà có lẽ rất nhiều gia đình cũng từng làm. Tôi đưa con sang Mỹ học trung học. Tôi cho con học dự bị đại học. Nhưng tất cả đều thất bại.
Đến năm 2021, tôi cuối cùng cũng chấp nhận một điều: Con có thể không đi học. Có thể không có bằng cấp. Có thể không quay lại hệ thống giáo dục chính quy. Đến bây giờ, con tôi chỉ có hai tấm bằng: tiểu học và trung học cơ sở. Nhưng tôi vẫn có yêu cầu: con phải học, theo cách của riêng mình.
Vì sao tôi quyết định công khai câu chuyện này?
Năm 2024, hai mẹ con tôi quyết định kể câu chuyện của mình ra công chúng. Không phải vì dễ dàng. Ngược lại, đó là một quyết định đầy áp lực.
Có người khuyên tôi: "Đừng kể nữa, dư luận có thể làm tổn thương chị và con". Họ nói không sai. Nhưng chúng tôi vẫn chọn kể. Vì chúng tôi muốn xóa đi cảm giác xấu hổ của những gia đình có con “tụt lại phía sau” hoặc bỏ học. Bởi vì thực tế này giống như “con voi trong phòng”, ai cũng biết nó tồn tại, nhưng không ai dám nói.
Tôi từng nói trong một bài diễn thuyết: Tôi đến đây để an ủi mọi người. Điều này có thể xảy ra. Không phải lỗi của bạn, cũng không phải lỗi của con bạn.
Những ngày tăm tối nhất
Tôi đã từng trải qua những cảm xúc mà có lẽ nhiều cha mẹ cũng từng trải qua:
Sợ hãi. Tội lỗi. Tuyệt vọng. Và câu hỏi ám ảnh: “Tại sao là mình?”. Tôi từng lo con sẽ không có tương lai, không có khả năng sống sót. Có những ngày, dù không cần lên lớp, tôi vẫn cố tình đi làm chỉ để tránh ở nhà đối diện với nỗi bất lực.
Có lần, tôi đi làm về và nghĩ: “Liệu dưới khu chung cư có đang tụ tập đông người không… con mình có nhảy xuống không?”.
Con tôi từng ngồi trên bậu cửa sổ tầng 9. Chỉ cần một bước nữa thôi… Tôi đã chạm đến đáy của nỗi sợ.
“Ba câu hỏi của một người mẹ”
Khi tôi bắt đầu tức giận, thay vì tự trách đó cũng là lúc tôi bắt đầu bước ra khỏi bóng tối. Tôi đặt ra cho mình 3 câu hỏi.
Câu hỏi 1: Vì sao những phẩm chất tốt đẹp của con… không ai nhìn thấy? Con tôi đẹp trai, chăm chỉ, khéo tay, có khả năng hợp tác, biết quan tâm người khác. Nhưng trong hệ thống đánh giá của nhà trường, những điều đó… không có giá trị. Tất cả bị che lấp bởi điểm số.
Tôi từng nhận ra một điều đau lòng: Một đứa trẻ có rất nhiều điểm sáng… nhưng chỉ vì không đạt 90 điểm, mà trở thành “kém cỏi”.
Câu hỏi 2: Vì sao thời gian sống của con lại phải tiêu hao theo cách này? Tại sao tuổi trẻ phải bị đóng khung trong một lộ trình duy nhất? Tiểu học - THCS - THPT - đại học - thạc sĩ - tiến sĩ. Con đường này không phải “chân lý vĩnh viễn”. Nó chỉ mới tồn tại hơn 100 năm. Vậy tại sao chúng ta lại coi nó là con đường duy nhất đúng?
Câu hỏi 3: Là một người mẹ… tôi đã làm gì? Tôi từng nghĩ mình yêu con. Nhưng thực tế, tôi đã không ngừng “đẩy” con ra ngoài, ép con tìm kiếm sự công nhận từ xã hội. Tôi đứng về phía hệ thống, để gây áp lực lên chính con mình. Con vì yêu tôi, nên cố gắng chịu đựng. Còn tôi, vì con không đạt kỳ vọng, lại càng thất vọng. Chúng tôi rơi vào một vòng xoáy tổn thương.
Từ khi con bắt đầu học tiểu học cho đến khi con bỏ học, mọi nỗ lực của tôi đều hướng đến việc đẩy con ra thế giới bên ngoài. Tôi muốn con tìm kiếm sự công nhận từ hệ thống. Ví dụ, là một giáo sư và tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, liệu điều đó có nghĩa là tất cả sinh viên tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh đều hạnh phúc hơn hay thành công hơn sinh viên tốt nghiệp các trường khác? Tôi biết tất cả những điều này, nhưng tôi vẫn cố gắng thúc ép con quay lại trường học, ép con ngồi vào chiếc ghế đó, hy vọng con sẽ đi theo con đường đã được vạch sẵn.
Tôi đứng về phía hệ thống, đàn áp đứa trẻ "không chịu theo kịp". Và đứa trẻ này, vì được sinh ra từ tôi, vì tôi nuôi nấng nó, yêu thương tôi từ tận đáy lòng, sẵn sàng nỗ lực và hy sinh vì tôi, nó đã liên tục kìm nén cảm xúc của chính mình.
Khi con không đạt được những mục tiêu bên ngoài, tôi liên tục không hài lòng và sự không hài lòng của tôi càng làm sâu sắc thêm cảm giác tội lỗi của con. Vì vậy, đứa trẻ đáng thương này bị mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn của tội lỗi, liên tục dao động, áp lực ngày càng tăng.
Cho đến khi con đóng cửa phòng. Cho đến khi con ngồi bên cửa sổ. Con muốn nhảy xuống.
Một cách nhìn khác về giáo dục
Sau tất cả, tôi nhận ra: Mỗi đứa trẻ giống như một cái cây. Không phải cây nào cũng phải trở thành đại thụ. Không phải hoa nào cũng phải là mẫu đơn. Có những bông hoa nhỏ, vẫn nở theo cách của riêng mình. Vấn đề là: Chúng ta có cho chúng cơ hội được “là chính mình” hay không.
Tôi nói với con: Con có thể không đi học nhưng con phải học và phải tự nuôi sống bản thân. Quan trọng hơn, tôi muốn con theo đuổi: “Học vì mình” chứ không phải “học vì người khác”. Tôi hy vọng con sẽ theo đuổi việc tự hoàn thiện, đạt được sự tự lập và nhất quán. Cậu ấy phải tôn trọng bản thân, và trên cơ sở đó, tôn trọng mọi người mà cậu ấy gặp gỡ.
Hôm nay, con tôi là một nhiếp ảnh gia phim tài liệu. Con khỏe mạnh về tâm lý. Có đam mê. Có hướng đi. Và quan trọng nhất: Con là một người mà tôi… thật sự yêu quý.
Tôi muốn gửi một điều đến những bậc cha mẹ đang lạc lối:
Bạn không đơn độc. Bạn có thể bước ra.
Và trước khi hệ thống thay đổi, điều chúng ta có thể làm… là: bảo vệ một cuộc đời độc nhất vô nhị.
