Thứ 3, 21/05/2019

Đơn và độc

20/04/2019 16:27
Đơn và độc

Câu thơ “Một đầu đường chẳng có ai trông ngóng/Một buổi chiều không biết cất vào đâu”, sự “độc” - cô đơn, một mình, chỉ một mình đã tới mức không thể nào trơ trọi lẻ loi hơn được nữa.

Điều rất hay xảy ra và cũng dễ nhận thấy là trong khá nhiều bài viết báo chí hoặc văn chương hiện nay, những tác giả trẻ dùng từ Hán Việt thường bị sai, có sự nhầm lẫn rất đáng tiếc. Đành rằng ngôn ngữ luôn vận động, thay đổi, phát triển, từ ngữ được bổ sung những nghĩa mới, nhưng với không ít từ Hán Việt, nếu ta không nắm chắc nghĩa gốc của nó sẽ gây nên sự diễn đạt ngô nghê, vô nghĩa.

Trong bài này, chúng tôi xin trao đổi về hai từ “đơn” và “độc”.

Lật giở những trang báo, không khó để bắt gặp cụm từ được coi là thành ngữ chỉ sự một mình, “đơn thân độc mã”, hiểu nôm na là “một mình một ngựa”. Bảo rằng sai thì cũng không hẳn sai, nhưng đúng cũng chưa phải đúng.

“Đơn” là từ Hán Việt, nghĩa là một, một đơn vị, một mình. Bản thân “đơn” đã là một mình rồi, nên không cần phải “đơn thân” để chỉ sự một mình. Đơn cử có nghĩa là lấy một việc gì đó, một người nào đó, một chuyện chi đó để trình ra (cử) cho người khác thấy, nắm được, hiểu được. Đơn chiếc là người sống một mình, chả có ai bên cạnh. Người đàn bà đơn chiếc là người sống không chồng không con, không có người thân. Trong các cuộc thi đấu thể thao, khi mỗi bên chỉ có một người đấu thì gọi là giải đơn nam hoặc đơn nữ, nhằm phân biệt với các hình thức đấu nhiều người hơn, chẳng hạn đôi nam, đôi nữ, đồng đội. Một cô gái nào đó không lập gia đình, không cưới chồng mà tự nuôi con thì gọi là bà mẹ đơn thân. Để chỉ tình trạng ai đó một mình làm việc, không có người nào giúp sức, hỗ trợ, ta hay dùng thành ngữ “đơn thương độc mã” (chứ không phải đơn thân độc mã như nói ở trên). Nguyên nghĩa thành ngữ này chỉ về người ra trận một mình, tay cầm một cây thương (vũ khí), cưỡi trên một con ngựa (vật vận chuyển), cái gì cũng một, ngoài ra không còn gì khác. Dường như thành ngữ này có liên quan tới tích Triệu Tử Long một ngựa một giáo xông vào giữa đám vạn quân Tào ở Đương Dương để cứu ấu chúa.

“Độc” cũng từ Hán Việt, gần nghĩa với “đơn” nhưng ý nhấn mạnh hơn, tức là “chỉ có một” chứ không đơn giản là một như đơn. Độc thân là sống chỉ có một mình, không quan hệ với ai. Độc huyền cầm là cây đàn (cầm) chỉ có một (độc) dây (huyền). Chỉ ở Việt Nam mới có thứ nhạc cụ độc đáo này. Nó được dân Việt ta gọi nôm na là đàn bầu bởi cây đàn cổ xưa dùng quả bầu khô để làm một bộ phận quan trọng của đàn, tăng âm lượng cho cây đàn. Thơ cổ có cầu “Đàn bầu ai gảy mà nghe/Làm thân con gái chớ nghe đàn bầu”. Các cụ khuyên chớ nghe bởi âm thanh của nó nỉ non, quyến rũ, buồn, rất… nguy hiểm với những cô gái. Khi giới thiệu đàn bầu ra nước ngoài hoặc với khách quốc tế, chủ nhà thích dùng chữ “độc huyền cầm” bởi nghe có vẻ nhã, nghệ thuật hơn. Hồi tháng 3 vừa qua, khi nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un sang Việt Nam dự hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều lần 2 và kết hợp thăm chính thức nước ta, ông khách Triều cũng rất thích thú khi được chủ nhà chiêu đãi văn nghệ, giới thiệu tiết mục đàn bầu - độc huyền cầm. Ông còn trực tiếp thử gảy đàn khiến nhiều người thích thú.

So với “đơn”, tình trạng “độc” thể hiện tính chất “một mình” sâu hơn, nghiêm trọng hơn. Cổ nhân thường bảo “trà tam rượu tứ”, một cách nói hình tượng rằng uống trà hoặc uống rượu phải đông (tam, tứ - ba, bốn) thì mới vui. Tuy nhiên, cuộc sống có những hoàn cảnh riêng nên mới nảy chuyện độc ẩm (uống một mình). Uống rượu một mình buồn lắm, nhưng bởi buồn nên mới uống một mình. “Rót đau lòng ấy vào đau lòng này” (thơ Trần Huyền Trân). Càng uống càng thấy buồn. Nhà thơ đất cảng Hải Phòng, thi sĩ Thi Hoàng lúc uống rượu một mình đã vụt ra câu thơ gan ruột “Một đầu đường chẳng có ai trông ngóng/Một buổi chiều không biết cất vào đâu”, sự “độc” - cô đơn, một mình, chỉ một mình đã tới mức không thể nào trơ trọi lẻ loi hơn được nữa. Ngay cả buổi chiều cũng trở nên thừa đối với người cô độc.

Độc hành là đi (hành) một mình. Kẻ độc hành là những người cô độc, cô đơn, nay đây mai đó, không ở hẳn một nơi nào, cứ “tối đâu là nhà, ngã đâu là giường” (đi một mình, tới chỗ nào lúc trời đã tối thì chỗ đó là nhà mình, nơi nào mình ngả lưng xuống, dù bãi cỏ, gốc cây, sườn núi… thì chỗ đó là chiếc giường của mình).

“Độc nhất vô nhị” cũng là thành ngữ hay được dùng, để chỉ những trường hợp chỉ có một (độc, nhất) mà không có hai (nhị). Đã “độc” rồi mà còn “nhất” nữa – độc nhất, cũng như đã “đơn” rồi mà còn “độc” nữa – đơn độc, thì ta gọi là duy nhất, không còn cái thứ hai nào chen vào được. Chính vì thế, khi ai đó diễn đạt “duy nhất có một” là thừa hẳn một nửa.

Nguyễn Thông

Theo Một Thế Giới


Gửi bình luận
(0) Bình luận
1

Những chuyện chưa biết về người sáng lập First News và Hạt giống tâm hồn

Trải qua những thử thách trong một thị trường cạnh tranh không lành mạnh, nạn in lậu hoành hành vô phương cứu chữa… nhưng con người quyết đoán, nhạy cảm, đam mê trong ông Nguyễn Văn Phước vẫn giữ nguyên ngọn lửa trách nhiệm công dân với lý tưởng ban đầu...
2

Làm gì với nhà thờ Bùi Chu?

Nếu ngày hôm nay, chúng ta cứ nhất định bảo thủ với những cách làm mang tính “đặc thù” của mình – sự hời hợt, nông cạn đến khó hiểu chỉ vì ưa chuộng những cái hào nhoáng, mới mẻ, hiện đại… thì trong tương lai không xa, cái giá của “học phí” kia sẽ trượt dài theo cái đà của sự tha hóa hôm nay.
3

Nơi Quang Trung và Gia Long 'chung một mái đền'

Vua Quang Trung và vua Gia Long là 2 trang tuấn kiệt trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, giữa hai người lại có mối thù không đội trời chung nên hơi lạ khi thấy hai người chung một mái đền.
4

Cục Di sản văn hóa lên tiếng về việc phá dỡ nhà thờ Bùi Chu

Ngày 2.5, Cục Di sản văn hóa có văn bản gửi Sở VH-TT-DL tỉnh Nam Định liên quan đến công trình nhà thờ Bùi Chu.
5

TS kinh tế Vương Quân Hoàng: Đặng Lê Nguyên Vũ không 'điên', cũng không phải dị nhân và càng không hề vĩ cuồng!

Chúng ta có thể thấy rõ nhiều khái niệm, cách thức sống của thanh niên trẻ hiện nay có bóng dáng của những thông điệp mà Đặng Lê Nguyên Vũ muốn truyền tải".

Bí mật về cánh cổng có họa tiết tinh xảo của Nhà thờ Đức Bà Paris

Không mấy ai biết rằng, đằng sau cánh cổng của nhà thờ Đức Bà Paris là một câu chuyện đầy bí ẩn được nhắc đến hàng trăm năm qua.

Nắng Sài Gòn

Người ta hay bảo Sài Gòn đỏng đảnh: sáng mưa, trưa nắng, chiều thì vội vã cơn giông. Ai cũng mặc định Sài Gòn kiêu kì, tính khí thất thường nhưng rồi ai cũng tìm đến để nương náu hồn mình.

Những ‘quái thú’ đang bảo vệ cho nhà thờ Đức Bà Paris

Các bức tượng sinh vật kỳ lạ gargoyle và chimera là một trong những nét đặc trưng của Nhà thờ Đức Bà Paris.

Có manh mối quan trọng giúp điều tra vụ cháy nhà thờ Đức Bà Paris

Một camera lắp đặt vài giờ trước vụ cháy tàn phá dữ dội nhà thờ Đức Bà Paris có thể chứa manh mối quan trọng về nguyên nhân hỏa hoạn, công ty Europe Echafaudage cho biết.

Nhà thờ Đức Bà Paris, biểu tượng vô giá của nước Pháp có gì đặc biệt?

Tối qua, 15.4, một trận hỏa hoạn lớn gây tổn thất nặng nề cho nhà thờ Đức Bà Paris, vốn được coi là biểu tượng lịch sử, văn hóa vô giá của Paris và nước Pháp.

Mbappe, Neymar, Pogba đau buồn khi Nhà thờ Đức Bà Paris bốc cháy

Một số ngôi sao bóng đá hàng đầu thế giới bày tỏ sự đau buồn vì thấy vụ cháy kinh hoàng tại nhà thờ Đức Bà Paris, Pháp.

Công trình xây trong 2 thế kỷ bị hủy hoại chỉ trong hơn 1 giờ

Lúc 18h50 giờ Paris hay 23h50 giờ VN ngày 16.4 thì ngọn khói bắt đầu bốc lên. Sau đó, lửa bao trùm nhà thờ Đức bà Paris và tàn phá công trình kiến trúc quý giá này.

Cháy lớn tại Nhà thờ Đức bà Paris

Một ngọn lửa lớn đã bao trùm một góc Nhà thờ Đức bà Paris vào rạng sáng nay theo giờ Việt Nam. Hình ảnh phát trên truyền hình cho thấy một cột khói lớn bốc lên từ địa điểm nổi tiếng này.

Bộ Văn hóa chính thức lên tiếng về bộ trang phục của Ngọc Trinh tại LHP Cannes 2019

Giải trí - 20/05/2019 22:48
Liên quan đến sự xuất hiện của Ngọc Trinh trong trang phục phản cảm, không phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc tại LHP Cannes, ông Nguyễn Thái Bình - Chánh Văn phòng kiêm Người phát ngôn Bộ VHTT-DL đã lên tiếng.

Bộ VH-TT-DL yêu cầu kiểm tra quy trình cấp phép phim 'Vợ ba' sau ồn ào diễn viên 13 đóng cảnh nóng

Điện ảnh - 20/05/2019 22:44
Bộ VH-TT-DL vừa có văn bản thông báo ý kiến chỉ đạo của Bộ trưởng Nguyễn Ngọc Thiện về việc giao Cục Điện ảnh kiểm tra quy trình cấp phép bộ phim "Vợ ba" (tên tiếng Anh The Third Wife)) đang gây nhiều tranh cãi trong dư luận.

Tự động hoá các quy trình chuyển mạng giữ số từ tháng 8.2019

Điện thoại - 20/05/2019 22:40
Thứ trưởng Bộ TT-TT Phạm Hồng Hải nhấn mạnh, Bộ trưởng Bộ TT-TT chỉ đạo việc chuyển mạng giữ nguyên số của các nhà mạng là phải thực hiện tự động hóa các quy trình vào đầu tháng 8.2019.

Mỗi người dân Việt Nam 'gánh' hơn 32 triệu đồng nợ công

Kinh tế - 20/05/2019 18:56
Tỷ lệ nợ công Việt Nam đang ở mức 58,4% GDP. Đây được xem là mức thấp nhất 3 năm qua. Theo tính toán, với quy mô kinh tế năm 2018 khoảng 5,5 triệu tỉ đồng, nợ công ở ngưỡng 3,2 triệu tỉ thì bình quân mỗi người dân Việt Nam gánh hơn 32 triệu đồng nợ công năm 2018.

Ca sĩ Sao Mai Huyền Trang ra mắt MV 'Quê chung' dịp sinh nhật Bác

Giải trí - 20/05/2019 17:58
Giai điệu âm nhạc mang đậm màu sắc dân ca Nghệ An, lời ca giản dị mà sâu sắc cộng với giọng hát ngọt ngào, ấm áp – MV "Quê chung" với tiếng hát của nữ ca sĩ Sao Mai Huyền Trang thực sự là một đoá hoa đẹp dâng lên Bác dịp tháng 5 này.

Nguyễn Ngọc Tư: 'Thừa ra con người'​

Giải trí - 20/05/2019 17:53
Bạn than gần tuần nay cả nhà phải đi ăn quán. Lý do giống y như những đợt ăn quán dài ngày khác: chị giúp việc thất tình. Mỗi lần chị thất tình thì chị sẽ nấu những món “không dành cho người”, như miêu tả của con gái bạn.

Trung Quốc dùng công nghệ nhận diện khuôn mặt với gấu trúc

Công nghệ - 20/05/2019 17:51
Hãng Tân Hoa Xã ngày 17.5 đưa tin Trung Quốc phát triển một ứng dụng cho phép xác định từng cá thể gấu trúc bằng cách sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt.

An Giang: Cặp rắn khủng sẽ được thả 'quê cũ'

Thời sự - 20/05/2019 17:04
Cặp rắn “khủng” bị bắt ở núi Cấm thuộc danh mục động vật rừng nguy cấp, quý hiếm đang có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng, nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại hay nhu cầu nào khác.

Chiến hạm Mỹ áp sát Biển Đông giữa lúc căng thẳng với Trung Quốc

Thế giới - 20/05/2019 17:02
Quân đội Mỹ cho biết một trong những tàu chiến của họ hôm 19.5 đã áp sát bãi cạn Scarborough, hành động này có thể chọc giận Bắc Kinh đúng vào thời điểm leo thăng căng thẳng thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới

Việc tập cơ vùng sàn chậu có ích cho đàn ông

Sức khỏe - 20/05/2019 16:43
Theo The Daily Mail, những bài tập cơ vùng sàn chậu (pelvic floor muscles) sẽ giúp khắc phục chứng rối loạn cương dương và xuất tinh sớm.

Bộ Công Thương đề nghị xử lý cá nhân cố tình xuyên tạc về giá điện

Kinh tế - 20/05/2019 16:40
Trong báo cáo trình Chính phủ mới đây về nguyên nhân tăng giá điện, Bộ Công Thương đã kiến nghị xử lý các cá nhân cố tình xuyên tạc, đưa thông tin không đầy đủ trong đợt điều chỉnh giá điện.

10 điều ‘độc nhất vô nhị’ chỉ có ở Nghệ An

Du lịch - 20/05/2019 16:39
Nghệ An có nhiều điểm đến bất ngờ, ấn tượng và độc nhất vô nhị.

Hà Tĩnh: Một nông dân tử vong dưới cái nóng 40 độ C

Sức khỏe - 20/05/2019 16:37
Khi đang thu hoạch lạc giữa trời nắng nóng thì ông V.T.T. (ở thôn Phú Xuân xã Thạch Bằng, huyện Lộc Hà, Hà Tĩnh) bất ngờ bị ngất xỉu và được người nhà đưa vào bệnh viện cấp cứu.

Lộ diện kẻ thù của Batman trong phần phim mới

Điện ảnh - 20/05/2019 16:35
Theo nhiều nguồn tin cho thấy sau khi Robert Pattinson được nhắm vào vai Batman thì anh sẽ phải đối đầu với hai nhân vật phản diện trong phần phim mới.

Tiếp bước Google, các nhà sản xuất chip tẩy chay Huawei

Công nghệ - 20/05/2019 16:34
Tin xấu tiếp tục ập đến với Huawei khi nhiều “ông lớn” công nghệ Mỹ quyết định hưởng ứng nỗ lực tẩy chay do chính quyền Washington khởi xướng
HẠT GIỐNG TÂM HỒN
2018 Bản quyền thuộc về hatgiongtamhon.vn. Phát triển bởi ONECMS