Một ngày nọ vào những năm 1940, một tù nhân tìm đến Raymond Corsini, một nhà tâm lý học tại nhà tù Auburn ở vùng Upstate New York. Người đàn ông này, ngoài ba mươi tuổi, sắp được tạm tha. Trước khi rời đi, anh chỉ muốn nói lời cảm ơn Corsini.
Anh ta kể rằng trước khi gặp Corsini, anh luôn giao du với "một nhóm trộm cắp." Công việc trong nhà bếp của trại giam chẳng dẫn anh đến đâu cả, và từ lâu anh đã mất liên lạc với gia đình cũng như đánh mất niềm tin của chính mình. Cánh cửa trở lại xã hội dường như quá mong manh.
Nhưng rồi, sau một lần gặp gỡ Corsini hai năm trước, anh đã rời khỏi buổi nói chuyện ấy với cảm giác như đang "đi trên không trung." Ngay ngày hôm đó, ở sân tù, anh quyết định rời xa những người bạn cũ và bắt đầu chơi với một nhóm những người cư xử tốt hơn. Anh ghi danh vào trường trung học của nhà tù, tốt nghiệp với tấm bằng trong tay và tìm được một công việc thiết kế bản vẽ. Anh tìm lại niềm tin tôn giáo và viết thư cho gia đình. “Ông đã giải phóng tôi,” anh nói. “Giờ đây tôi có hy vọng.” Anh cảm thấy mình như một con người hoàn toàn mới.
Corsini bối rối không hiểu vì sao mình lại được cảm ơn. Một cách xấu hổ, ông thậm chí không nhớ đã từng nói chuyện với người đàn ông đó. Ghi chú của ông chỉ cho thấy rằng mình đã từng làm một bài kiểm tra trí tuệ ngắn gọn với anh ta. Corsini hỏi lại: "Anh chắc là tôi à?"
“Chính là ông,” người tù nhân đáp. “Và tôi sẽ không bao giờ quên những gì ông đã nói với tôi. Nó đã thay đổi cuộc đời tôi.”
“Là gì vậy?” Corsini tò mò.
“Ông đã nói rằng tôi có chỉ số IQ cao.”
Câu chuyện này, dĩ nhiên, được kể lại qua ký ức của Corsini, người giờ đây đã không còn. Nhưng trong quá trình nghiên cứu, tôi nhận ra rằng những khoảnh khắc thay đổi đột ngột như thế này đôi khi vẫn xảy ra, dù hiếm hoi. Một số người xoay chuyển cuộc đời chỉ sau một khoảnh khắc nhận thức vỡ òa—đó có thể là một lời nói từ một người có uy tín, như bác sĩ tâm lý, hoặc có thể đến từ sự thức tỉnh nội tại của chính họ.
Người tù nhân ấy nói rằng suốt cuộc đời mình, anh luôn bị gán cho những cái mác “ngu ngốc” và “điên rồ.” Nhưng chỉ một câu nói vô tình của Corsini - “Anh có chỉ số IQ cao” - đã làm thay đổi hoàn toàn cách anh nhìn nhận bản thân.
Nhà tâm lý học William R. Miller đã nghiên cứu năm mươi lăm người từng trải qua những khoảnh khắc "bừng tỉnh" đột ngột và sâu sắc, làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời họ—một hiện tượng mà ông gọi là “sự thay đổi lượng tử” (quantum change). Hơn một nửa số người tham gia nghiên cứu nói rằng họ từng trải qua đau khổ trước khi sự thay đổi diễn ra, nhưng cũng có nhiều người khẳng định rằng chẳng có điều gì đặc biệt xảy ra trước đó. Một người trong số họ đã có khoảnh khắc giác ngộ khi đang cọ rửa nhà vệ sinh; một người khác thì đang hút cần sa.
Và rồi, một điều gì đó đã thay đổi. Một số người nghe thấy một giọng nói vang lên từ hư không. Họ chợt nhận ra một chân lý quan trọng, cảm giác như vừa trút bỏ một gánh nặng trong tâm trí, hoặc được bao bọc trong một làn sóng yêu thương vô điều kiện. Đó là một cánh cửa một chiều—một khi đã bước qua, không thể quay trở lại. Sau đó, họ ly hôn, họ cai rượu. Họ tìm thấy hạnh phúc, nắm lấy quyền kiểm soát cuộc đời mình. Họ khám phá ra ý nghĩa sống và khao khát được sống trọn vẹn hơn. Dù nghiên cứu này có thể mang tính giai thoại nhiều hơn là khoa học, nhưng điều đáng chú ý là khi đồng tác giả Janet C’de Baca phỏng vấn lại những người tham gia sau mười năm, bà nhận thấy những thay đổi đó vẫn còn nguyên vẹn.
Chính kiểu chuyển hóa đột ngột này khiến nhiều người nghĩ về sự thay đổi tính cách như một bước ngoặt ngay lập tức—một phép rửa tội, một lần thoát chết trong gang tấc, hay một cú chạm đáy vực sâu. (Thậm chí, có người từng hỏi tôi rằng liệu tôi có đang viết một cuốn sách về những người bị đột quỵ hay không.)
Nhưng dù những câu chuyện này đầy cuốn hút, chúng cũng rất hiếm hoi. Chúng chứng minh rằng sự thay đổi tính cách có thể xảy ra, nhưng không phản ánh cách mà nó thường diễn ra. Trong hầu hết các trường hợp, phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm với sự nỗ lực bền bỉ, một người mới có thể thực sự thay đổi bản thân một cách sâu sắc. Một số ít có thể có những khoảnh khắc thức tỉnh chấn động như khách hàng của Corsini hay những người mà Miller đã phỏng vấn, nhưng với phần đông, sự thay đổi tính cách diễn ra một cách lặng lẽ hơn—thông qua việc lặp đi lặp lại những hành vi liên quan đến con người mà họ muốn trở thành. Nếu không có một lời thì thầm từ thiên đường, thì cách duy nhất để thay đổi tính cách chính là “giả vờ cho đến khi bạn thực sự làm được.” Hầu hết các nhà nghiên cứu đều đồng ý rằng chìa khóa của sự thay đổi tính cách nằm ở việc điều chỉnh những suy nghĩ và hành động hằng ngày. Những phương pháp thay đổi hiệu quả nhất chính là giúp con người xác định họ muốn thay đổi điều gì, hướng dẫn cách thay đổi, và nhắc nhở họ tiếp tục duy trì sự thay đổi đó.
Sự thay đổi tính cách có thể nghe như một trải nghiệm kỳ lạ, tựa như rời khỏi chính con người mình – và thực tế, như những câu chuyện về sự thay đổi đột phá đã cho thấy, điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Nhưng khoa học đằng sau nó lại đơn giản một cách đáng kinh ngạc: Bạn chỉ cần nhớ hành động theo cách mà bạn muốn trở thành, một cách kiên trì. Điều này đúng ngay cả với những thành tựu tưởng chừng phi thường. Người tù trong câu chuyện của Corsini không chỉ xuất hiện ở trường trung học nhà tù một lần, mà là nhiều lần. Những người tham gia Alcoholics Anonymous không chỉ từ bỏ rượu mà còn kiên trì đến các buổi họp trong nhiều năm. Trong trường báo chí, chúng tôi học được rằng những câu chuyện hay nhất không bắt đầu bằng một bộ óc thiên tài ngồi xuống viết liền mạch 5000 từ trong một buổi. Chúng bắt đầu từ những tài liệu khô khan mà ai đó kiên nhẫn thu thập từ một văn phòng chính phủ xa lạ và nhập vào cơ sở dữ liệu. Những điều phi thường nhất được xây dựng từng chút một, qua sự bền bỉ và lặp đi lặp lại.
Trong một nghiên cứu năm 2019, Nathan Hudson cùng ba nhà tâm lý học đã thiết kế một công cụ giúp mọi người thực hiện những hành vi mới để thay đổi tính cách của mình. Họ tạo ra một trang web đưa ra danh sách các "thử thách" dành cho những sinh viên muốn cải thiện đặc điểm tính cách của bản thân. Một số thử thách cần có sự tương tác với người khác, nhưng một số thì không. Chẳng hạn, với tính cách hướng ngoại, một thử thách là: “Hãy tự giới thiệu bản thân với một người mới.”
Để giảm bớt sự lo âu và căng thẳng (neuroticism), trang web gợi ý: “Khi thức dậy, hãy dành ít nhất năm phút để thiền.” Kết quả cho thấy, những người hoàn thành các thử thách liên quan đến một đặc điểm tính cách nhất định đều có sự thay đổi rõ rệt ở đặc điểm đó sau 15 tuần. Họ giả vờ trở thành một phiên bản khác của chính mình, rồi cuối cùng họ thực sự trở thành như vậy. Chỉ cần cư xử hướng ngoại hơn, họ dần trở thành người hướng ngoại.
Nghiên cứu của Hudson cũng phát hiện rằng các thử thách này hiệu quả trong việc thay đổi tính hướng ngoại, sự tận tâm (conscientiousness) và mức độ lo âu, nhưng lại không có tác dụng rõ rệt với sự hòa đồng (agreeableness) hay tính cởi mở (openness to experience). Điều này có thể là do những đặc điểm này khó thay đổi hơn, hoặc đơn giản là có ít người muốn thay đổi chúng hơn. Nhưng như chúng ta sẽ thấy, vẫn có những cách khác để trở nên hòa nhã và cởi mở hơn, hoặc ít nhất là cải thiện một số khía cạnh của những đặc điểm này.
Những nghiên cứu khác cũng cho kết quả tương tự. Cùng với các đồng nghiệp, Mirjam Stieger – giảng viên tại Đại học Khoa học Ứng dụng và Nghệ thuật Lucerne – đã phát triển một ứng dụng nhắc nhở người dùng thực hiện những hành vi mới nhằm thay đổi tính cách của mình. Ví dụ, để trở nên hướng ngoại hơn, ứng dụng gợi ý: “Hãy để bản thân bị cuốn theo những ý tưởng bộc phát.” Để tăng tính kỷ luật: “Hãy lập danh sách công việc cần làm vào mỗi buổi sáng.” Ứng dụng này còn giúp người dùng học hỏi từ những người đã sở hữu đặc điểm tính cách mà họ mong muốn, cũng như tạo một “đội ngũ thay đổi” gồm bạn bè giúp họ có trách nhiệm hơn với quá trình này. Kết quả nghiên cứu cho thấy, những người tham gia thực sự thay đổi tính cách so với nhóm đối chứng, và sự thay đổi này kéo dài ít nhất ba tháng. Ngay cả gia đình và bạn bè của họ cũng nhận ra điều đó. Nếu tính cách, như F. Scott Fitzgerald từng nói, là “một chuỗi những cử chỉ thành công không gián đoạn,” thì tất cả những gì bạn cần làm là bắt đầu thực hiện những cử chỉ đó theo hướng mình mong muốn.
Điều cốt lõi của những nghiên cứu này là: Khi những hành vi mới trở thành thói quen, và thói quen trở nên ăn sâu, chúng ta sẽ không còn phải nghĩ về chúng nữa. Cũng như việc đánh răng vào buổi sáng – ta làm một cách tự nhiên mà không cần phải ép buộc. Cuối cùng, bạn sẽ “mặc vừa” với tính cách mới của mình, giống như một đôi giày lúc đầu còn cứng nhưng rồi sẽ trở nên thoải mái theo thời gian.
Những thói quen mới này còn ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận bản thân. Khi bạn bắt đầu hành động theo một cách nào đó – chẳng hạn như tình nguyện giúp đỡ người khác, tham gia vào một dàn hợp xướng – bạn sẽ dần tin rằng mình thực sự là một người như vậy, một người nhân hậu với giọng hát soprano đầy nội lực. Theo cách này, một trạng thái tính cách tạm thời có thể trở thành một đặc điểm tính cách vĩnh viễn.
Trên thực tế, điều này có nghĩa là nếu muốn thay đổi, bạn phải hành động khác đi. Không thể chỉ nói rằng bạn muốn tập thể dục hay giao tiếp nhiều hơn – bạn phải thực sự làm điều đó. Tính cách của bạn không dựa vào những gì bạn tuyên bố sẽ làm, mà dựa vào những gì bạn thực sự làm, điều đó dần dần hình thành nên suy nghĩ của bạn về chính mình. Ngay cả khi khái niệm về tính cách còn chưa rõ ràng, các triết gia cổ đại cũng đã hiểu được điều này. Trong Nicomachean Ethics, Aristotle viết: “Chúng ta trở thành thợ xây bằng cách xây dựng, trở thành nhạc công bằng cách chơi đàn hạc. Tương tự, chúng ta trở nên công bằng bằng cách thực hiện những hành động công bằng, trở nên tiết độ bằng cách thực hành tiết độ, trở nên dũng cảm bằng cách thực hiện những hành động dũng cảm.”
Bằng cách thực hiện những hành vi của một tính cách khác, bạn có thể thay đổi chính mình.
- Trạm Đọc
- Theo Big Think
