Tiết kiệm được chi phí nhân sự, đẩy nhanh tốc độ sản xuất lên gấp nhiều lần, nhưng cái giá phải trả có thể là sự biến mất hoàn toàn của những tài năng kiệt xuất trong thập kỷ tới. Giới chuyên gia đang cảnh báo về một "cuộc sụp đổ đa dạng" khi các nhà lãnh đạo quá lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thay thế con người.
Bài học từ sân cỏ và nghịch lý của sự tối ưu
Hãy tưởng tượng một kịch bản: Bạn chiêu mộ mọi siêu sao trên thị trường, trả lương cao ngất ngưởng, nhưng cuối cùng đội bóng của bạn chỉ đứng thứ sáu trong bảng đấu. Đây không phải là giả thuyết suông, mà là thực tế đau đớn của câu lạc bộ Liverpool F.C. mùa giải trước.
Đối với Giáo sư Sinan Aral từ Trường Quản lý Sloan thuộc MIT, đây là một phép ẩn dụ hoàn hảo cho cách mà hầu hết các tổ chức đang triển khai AI hiện nay, đó là đầu tư mạnh tay vào công nghệ, hy vọng vào một kết quả đột phá, nhưng thực tế lại đang làm xói mòn giá trị cốt lõi.
Phòng thí nghiệm của Giáo sư Aral đã dành nhiều năm để thực hiện các thí nghiệm thực tế trên quy mô lớn về sự hợp tác giữa con người và AI. Kết quả thu được khiến bất kỳ nhà điều hành nào cũng phải giật mình.
Trong khoảng 85% các nghiên cứu, AI thực sự cải thiện hiệu suất của con người. Tuy nhiên, Aral chỉ ra một "ngã rẽ lý tính" đầy nguy hiểm khi trong đa số trường hợp, AI hoạt động một mình thậm chí còn cho kết quả tốt hơn là khi kết hợp với con người.
Về mặt quản trị thuần túy, nếu AI làm tốt hơn và rẻ hơn một đội ngũ hỗn hợp, động thái logic nhất của người đứng đầu là thay thế nhân viên bằng tự động hóa. Nhưng theo Aral, đó chính là nơi mà logic bắt đầu đi sai hướng.
Trong một nghiên cứu cột mốc, đội ngũ của Aral đã theo dõi 2.000 nhóm tham gia tạo quảng cáo tiếp thị. Các nhóm sử dụng AI đã sản xuất nhiều hơn 50% lượng quảng cáo trên mỗi nhân sự với chất lượng văn bản cao hơn. Theo các chỉ số năng suất truyền thống, đây là một chiến thắng vang dội.
Thế nhưng, một vấn đề nghiêm trọng nảy sinh: Các mẫu quảng cáo bắt đầu trông giống hệt nhau. Giáo sư Aral gọi hiện tượng này là "Sự sụp đổ về sáng tạo” (Diversity Collapse).
Khi AI được huấn luyện trên cùng một nguồn dữ liệu công khai từ internet, nó có xu hướng làm phẳng các góc cạnh vốn tạo nên sự đặc biệt của một tác phẩm sáng tạo. Càng ủy thác cho AI nhiều, tổ chức càng trở nên năng suất trong ngắn hạn, nhưng lại càng dễ tổn thương trước sự đồng hóa về nội dung và ý tưởng trong dài hạn.
Mối nguy lớn hơn không chỉ dừng lại ở chất lượng đầu ra, mà nằm ở sự xói mòn kỹ năng của lực lượng lao động. Giáo sư Aral gọi đây là "Cái bẫy tăng cường AI".
Việc "thuê ngoài" các tác vụ tư duy khiến con người mất dần khả năng tự thực hiện chúng. Những nhân viên trẻ, những người chưa có nền tảng chuyên môn vững chắc, là đối tượng dễ bị "mất kỹ năng" nhanh nhất.
Đồng quan điểm này, một biên tập viên kỳ cựu từng làm việc cho các trang hướng dẫn thực hành chia sẻ với tờ The Atlantic rằng, những công việc "vặt" như viết hướng dẫn sử dụng hay mô tả sản phẩm chính là "trường học" thực thụ. Đó là nơi một người trẻ học cách cấu trúc câu, cách điều chỉnh tông giọng và tư duy logic. Nếu bây giờ ChatGPT đảm nhận hết những việc này, bậc thang đầu tiên của sự nghiệp sáng tạo sẽ bị gãy.
Lịch sử đã chứng minh, những tên tuổi vĩ đại đều đi lên từ những công việc sơ khai nhất. Hunter S. Thompson bắt đầu là một cậu bé đánh máy tại tạp chí Time, Joan Didion từng là trợ lý nghiên cứu tại Vogue, hay đạo diễn huyền thoại Martin Scorsese cũng từng phải quay những bộ phim hạng B rẻ tiền để rèn nghề.
Những công việc sơ cấp (entry-level) không chỉ là "việc chân tay", chúng là thời gian thực hành và là lộ trình để nhận được sự dẫn dắt từ những người đi trước. Khi AI xóa sổ những vị trí này, chúng ta đang gián tiếp phá hủy hệ thống học nghề cần thiết để tạo ra những nghệ sĩ và chuyên gia thực thụ.
Lời cảnh báo cho tương lai
Giới công nghệ thường ca ngợi AI như một công cụ hỗ trợ tuyệt vời, giúp một nhà làm phim độc lập có thể sở hữu kỹ xảo của một studio lớn ngay tại phòng ngủ. Điều đó đúng, nhưng kinh nghiệm từ mạng xã hội và các nền tảng phát nhạc trực tuyến cho thấy: Công nghệ thường làm giàu cho các công ty phát triển ra chúng hơn là giúp những người sáng tạo tự do đảm bảo sinh kế.
Năm ngoái, công ty tư vấn CVL Economics ước tính AI sẽ gây ảnh hưởng đến hơn 200.000 việc làm trong ngành giải trí tại Mỹ vào năm 2026. Thậm chí, Giám đốc công nghệ của OpenAI còn từng tuyên bố gây tranh cãi: "Có thể một số công việc sáng tạo sẽ mất đi, nhưng có lẽ chúng ngay từ đầu đã không nên tồn tại."
Tuy nhiên, tờ The Atlantic cho hay các nhà lãnh đạo tại Thung lũng Silicon hay Hollywood cần hiểu rằng để có được những tác phẩm nghệ thuật xuất chúng, chúng ta cần một môi trường nuôi dưỡng những nghệ sĩ.
Nếu chỉ tập trung vào việc dùng máy móc để cắt giảm chi phí và đẩy nhanh lịch trình, chúng ta có thể sẽ sớm sống trong một nền văn hóa bị thống trị bởi những sản phẩm rập khuôn từ chatbot và những "con ông cháu cha" (nepo babies), những lao động con nhà giàu duy nhất còn đủ nguồn lực để theo đuổi nghề mà không cần những bậc thang sự nghiệp cơ bản.
AI là một công cụ hỗ trợ tuyệt vời, nhưng nếu để nó chiếm quyền kiểm soát hoàn toàn quá trình tư duy, chúng ta không chỉ mất đi những công việc sáng tạo, mà còn mất đi chính khả năng sáng tạo của nhân loại.
*Nguồn: The Atlantic, Inc, Fortune
