Lãnh đạo khôn ngoan - Nâng tầm chiến lược lãnh đạo trong thời đại biến động

Trong những năm gần đây, khi nói về về định hướng nghề nghiệp, có một thay đổi dễ nhận thấy ở người trẻ, đó là ngày càng nhiều người không còn coi vị trí lãnh đạo là đích đến dĩ nhiên của sự nghiệp. Nếu như trước đây, việc trở thành quản lý hay lãnh đạo thường được xem là minh chứng cho sự thành công, thì ngày nay, không ít người chủ động từ chối con đường ấy. Họ chọn ở lại với công việc chuyên môn, tìm kiếm sự ổn định tương đối, hoặc đơn giản là muốn tránh xa những áp lực đi kèm với quyền lực và trách nhiệm. Đằng sau lựa chọn này không chỉ là sở thích cá nhân hay sự yêu thích công việc chuyên sâu, mà còn là một nỗi sợ rất thực tế. Họ sợ phải đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến người khác, sợ xung đột, sợ bị đánh giá, và sợ nhất là cảm giác phải tỏ ra chắc chắn trong khi chính họ vẫn đầy hoang mang.

Nỗi sợ ấy càng trở nên rõ rệt trong bối cảnh thế giới liên tục biến động. Đại dịch, khủng hoảng kinh tế, bất ổn xã hội, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và thị trường lao động khiến tương lai trở nên khó đoán hơn bao giờ hết. Trong một môi trường như vậy, lãnh đạo không còn đơn thuần là quản lý công việc hay con người, mà là dẫn dắt tập thể đi qua những vùng mờ, nơi không có bản đồ sẵn có. Chính điều này khiến nhiều người trẻ cảm thấy vai trò lãnh đạo quá rủi ro và quá sức. Họ lo rằng nếu mình chưa đủ vững vàng, việc trở thành lãnh đạo không chỉ khiến bản thân kiệt sức, mà còn gây tổn hại cho người khác.

Nếu bạn là một nhà lãnh đạo đang cảm thấy kiệt sức, hay là một người đang hướng tới vị trí này nhưng còn đầy lo âu, bạn sẽ nhận ra rằng chuyên môn giỏi thôi là chưa đủ để đi qua những biến động của thời đại. Để thực sự chèo lái một con thuyền đi qua những biến động của thời đại, bạn cần một thứ sức mạnh khác, thứ sức mạnh không đến từ mệnh lệnh cứng nhắc, mà đến từ sự thông tuệ. 

Cuốn sách "Lãnh đạo khôn ngoan" của Tiến sĩ Manfred F. R. Kets de Vries là một tác phẩm hiếm hoi không dạy bạn những "chiêu trò" quản lý máy móc, mà dạy bạn cách "nhìn lại mình". Là một giáo sư danh tiếng tại INSEAD và cũng là một nhà phân tâm học kỳ cựu, người được mệnh danh là “nhà tâm lý học cho các CEO” – Kets de Vries không mang đến những kỹ thuật quản trị khô khan hay những biểu đồ doanh thu hào nhoáng. Thay vào đó, ông dẫn dắt người đọc vào một hành trình thám hiểm tầng sâu tâm thức để thấu hiểu "vở kịch nội tâm" của chính mình thông qua những câu chuyện ngụ ngôn, những triết lý thiền định và những tình huống đời thường nhất.

Thay vì hứa hẹn giúp người đọc trở thành lãnh đạo xuất chúng, tác giả đặt ra những câu hỏi nền tảng: Làm thế nào để lãnh đạo mà không đánh mất sự tỉnh táo? Làm thế nào để nhận diện những nỗi sợ, cái tôi và nhu cầu kiểm soát đang chi phối quyết định của mình? Và làm thế nào để giữ được tính nhân văn khi quyền lực và áp lực ngày càng gia tăng? 

Với Kets de Vries, con đường nhìn nhận lại chính mình không phải là lựa chọn mềm yếu, mà là điều kiện cần để người làm lãnh đạo có thể tồn tại một cách bền vững trong thời đại nhiều biến động.

Thông qua các câu chuyện được kể lại từ doanh nghiệp, tổ chức xã hội, giáo dục… "Lãnh đạo khôn ngoan"cho thấy nhiều nhà lãnh đạo bước vào vai trò của mình với kỳ vọng sẽ áp dụng những kinh nghiệm đã có, nhưng nhanh chóng nhận ra rằng bối cảnh mới đòi hỏi những cách tiếp cận hoàn toàn khác. Có những người được bổ nhiệm trong thời kỳ ổn định, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn đã phải đối mặt với khủng hoảng lớn, nơi các mô hình cũ trở nên vô dụng.

Rất nhiều nhà lãnh đạo tin rằng nhiệm vụ của họ là phải có câu trả lời cho mọi vấn đề, phải tỏ ra tự tin và quyết đoán trước tập thể. Tuy nhiên, trong môi trường biến động, chính kỳ vọng này lại trở thành gánh nặng tâm lý và dẫn đến những quyết định vội vàng. Thông qua các câu chuyện thất bại, cuốn sách chỉ ra rằng nhiều tổ chức suy yếu không phải vì thiếu năng lực hay nguồn lực, mà vì ban lãnh đạo không dám thừa nhận rằng họ đang bước vào một vùng chưa từng có tiền lệ. Việc cố bám víu vào những giải pháp quen thuộc khiến tổ chức bỏ lỡ cơ hội thích nghi.

Bài học quan trọng mà tác giả đề cập trong sách là sự can đảm để thừa nhận rằng mình “không biết”. Đối với Kets de Vries, lãnh đạo khôn ngoan không phải là người luôn chắc chắn, mà là người đủ trung thực để thừa nhận giới hạn của mình và mời gọi người khác cùng tham gia tìm kiếm giải pháp. Trong bối cảnh đó, sự lo lắng và bất an không còn bị xem là điểm yếu cá nhân, mà trở thành tín hiệu cho thấy người lãnh đạo đang ý thức được độ phức tạp của tình huống. Với những người trẻ đang e dè vai trò lãnh đạo, những chia sẻ từ cuốn sách này có thể giúp tái định nghĩa nỗi sợ, thay vì cố gắng loại bỏ nó, người làm lãnh đạo cần học cách làm việc cùng nỗi sợ như một phần của thực tế.

Tác giả Manfred F. R. Kets de Vries nhấn mạnh rằng lãnh đạo khôn ngoan không bắt đầu từ kỹ năng quản lý hay khả năng ra quyết định nhanh, mà bắt đầu từ việc người lãnh đạo biết nhìn lại chính mình. Theo ông, đây không phải là một phẩm chất “có thì tốt”, mà là năng lực cốt lõi giúp lãnh đạo đứng vững trong những giai đoạn bất ổn và nhiều áp lực. Thay vì trình bày điều này như một khái niệm trừu tượng, tác giả kể lại rất nhiều câu chuyện đời thường để cho thấy điều gì xảy ra khi người lãnh đạo không có thời gian dừng lại để quan sát bản thân. Có những người làm việc cực kỳ tận tâm, luôn bận rộn và phản ứng nhanh trước mọi vấn đề, nhưng chính nhịp độ không ngừng nghỉ ấy lại khiến họ không còn khoảng lặng để tự hỏi xem quyết định của mình đang ảnh hưởng đến người khác như thế nào, và liệu mình đang hành động vì lợi ích chung hay vì nỗi sợ, áp lực hay cái tôi cá nhân.

Thông qua các tình huống cụ thể, Kets de Vries cho thấy nhiều nhà lãnh đạo xử lý khủng hoảng rất quyết đoán, nhưng lại vô tình bỏ qua cảm xúc, trải nghiệm và nhu cầu của những người trong tổ chức. Khi thiếu khả năng tự nhìn lại chính mình, quyết định lãnh đạo dễ bị dẫn dắt bởi những yếu tố bên trong mà người lãnh đạo không nhận ra, như nỗi sợ mất kiểm soát, nhu cầu được công nhận hay áp lực phải luôn tỏ ra mạnh mẽ. Cuốn sách khẳng định rằng việc dừng lại để quan sát bản thân không làm chậm quá trình lãnh đạo, mà ngược lại, giúp người lãnh đạo hiểu rõ hơn điều gì thực sự đang diễn ra bên dưới bề mặt của vấn đề. Đó là khả năng nhận ra những mô thức hành vi lặp đi lặp lại, những giả định ngầm đang chi phối cách suy nghĩ và cả những phản ứng cảm xúc mà bản thân chưa từng gọi tên.

Tác giả cũng không hề né tránh sự thật rằng, việc nhìn lại chính mình là một quá trình không hề dễ chịu. Nó buộc người lãnh đạo phải đối diện với sai lầm, giới hạn và những niềm tin đã ăn sâu trong nhiều năm. Chính sự không thoải mái đó, theo tác giả, lại là nền tảng cần thiết cho sự trưởng thành và chín chắn trong vai trò lãnh đạo.

Trong "Lãnh đạo khôn ngoan", Manfred F. R. Kets de Vries không nhìn quyền lực như một thứ chỉ xuất hiện trong những quyết định lớn hay những khoảnh khắc mang tính bước ngoặt. Thông qua nhiều câu chuyện đời thực, ông cho thấy quyền lực hiện diện ngay trong những lựa chọn rất nhỏ và rất thường ngày của người lãnh đạo. Từ việc ai được lắng nghe trong một cuộc họp, ý kiến nào bị bỏ qua, thông tin nào được chia sẻ minh bạch và thông tin nào bị giữ lại. Khi những lựa chọn này lặp đi lặp lại theo thời gian, chúng âm thầm định hình văn hóa tổ chức, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác an toàn và niềm tin của những người làm việc bên trong hệ thống đó.

Cuốn sách kể lại không ít trường hợp các nhà lãnh đạo dần đánh mất sự tin cậy của tập thể, không phải vì họ cố tình làm điều sai trái, mà vì họ tránh né những câu hỏi đạo đức khó khăn. Khi áp lực về hiệu suất, kết quả và mục tiêu ngắn hạn ngày càng lớn, các cân nhắc liên quan đến con người rất dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Kets de Vries không đưa ra những quy tắc đạo đức cứng nhắc hay những câu trả lời sẵn có, mà liên tục mời gọi người lãnh đạo tự hỏi, xem quyết định này sẽ để lại hệ quả gì trong dài hạn, nó ảnh hưởng ra sao đến con người và mối quan hệ trong tổ chức. Theo ông, lãnh đạo khôn ngoan không phải là người luôn chọn được phương án “đúng” về mặt kết quả, mà là người ý thức rõ cái giá đạo đức của mỗi lựa chọn và sẵn sàng chịu trách nhiệm cho nó, ngay cả khi điều đó không dễ dàng.

Đối với rất nhiều người trẻ, khi đảm nhận vị trí lãnh đạo, họ thường có nỗi sợ rằng khi nắm quyền lực, con người ta sẽ dần thay đổi theo hướng tiêu cực. "Lãnh đạo khôn ngoan" không phủ nhận nguy cơ đó, nhưng cũng không xem nó là điều tất yếu. Thông qua việc biết nhìn lại chính mình và duy trì đối thoại cởi mở với người khác, người lãnh đạo có thể giữ được sự tỉnh táo trước quyền lực, sớm nhận diện những cám dỗ tinh vi và chủ động thiết lập các ranh giới đạo đức cho bản thân cũng như cho tổ chức. Chính những ranh giới này, theo Kets de Vries, là yếu tố giúp quyền lực không trở thành thứ làm bào mòn con người, mà trở thành công cụ để phục vụ tập thể một cách có trách nhiệm.

Tiến sĩ Manfred F. R. Kets de Vries

Lãnh đạo không chỉ được hiểu là vai trò của một cá nhân xuất chúng luôn đi trước và dẫn đường, mà là một quá trình chung, nơi nhiều người cùng tham gia suy nghĩ, cùng thử nghiệm và cùng điều chỉnh hướng đi khi bối cảnh thay đổi. Thông qua các ví dụ về tổ chức học tập và những nhóm làm việc đa dạng, tác giả cho thấy các tổ chức có khả năng tồn tại lâu dài thường không phải là nơi có nhà lãnh đạo “toàn năng”, mà là nơi lãnh đạo biết tạo điều kiện để mọi người học từ chính trải nghiệm của mình, bao gồm cả những sai lầm.

Người lãnh đạo khôn ngoan không cố gắng áp đặt tầm nhìn hay kiểm soát mọi diễn biến, mà tập trung xây dựng một môi trường đủ an toàn để các quan điểm khác nhau được cất lên. Sự khiêm tốn và khả năng lắng nghe được xem là những phẩm chất then chốt, bởi chúng giúp lãnh đạo không bị mắc kẹt trong góc nhìn cá nhân. Kets de Vries kể về những tổ chức đã vượt qua khủng hoảng không nhờ các quyết định mang tính “anh hùng cá nhân”, mà nhờ duy trì đối thoại liên tục, dám xem lại cách làm cũ và học hỏi từ những gì đã xảy ra. Trong cách nhìn này, lãnh đạo không đứng trên tập thể để chỉ đạo, mà đứng bên trong tập thể, cùng quan sát, cùng đặt câu hỏi và cùng học hỏi với những người khác.

Cuốn sách đã mang đến một thông điệp mang tính giải phóng, đặc biệt đối với những người trẻ đang cảm thấy mình “chưa đủ giỏi” hay “chưa đủ vững” để đảm nhận vai trò lãnh đạo. Theo tác giả, lãnh đạo không đòi hỏi sự hoàn hảo hay sự chắc chắn tuyệt đối, mà đòi hỏi sự sẵn sàng học hỏi, dám thừa nhận mình chưa biết và chấp nhận sai lầm như một phần tất yếu của quá trình phát triển. Khi lãnh đạo được hiểu là một hành trình tập thể, gánh nặng không còn đặt trọn lên vai một cá nhân, mà được chia sẻ trong mối quan hệ giữa con người với con người. Chính sự chia sẻ này, theo Kets de Vries, là điều giúp lãnh đạo trở nên bền vững và nhân văn hơn trong một thế giới đầy biến động.

"Lãnh đạo khôn ngoan" không phải là cuốn sách mang lại cảm giác an tâm hay trấn an người đọc về vai trò lãnh đạo. Ngược lại, Manfred F. R. Kets de Vries chủ động dẫn người đọc bước vào vùng bất định, nơi lãnh đạo không còn được hiểu đơn giản là khả năng kiểm soát tình hình, ra quyết định nhanh hay truyền cảm hứng bằng những thông điệp quen thuộc. Trong thế giới mà ông mô tả, lãnh đạo trước hết là một hành trình đối diện với chính mình, diễn ra trong bối cảnh áp lực, trách nhiệm và quyền lực đan xen. Ở đó, những yếu tố như nỗi sợ, sự hoang mang, cái tôi và các động cơ vô thức không thể bị phớt lờ nếu người lãnh đạo muốn hành xử một cách có trách nhiệm với người khác.

Trong bối cảnh ngày càng nhiều người trẻ e dè hoặc chủ động từ chối vai trò lãnh đạo, cuốn sách không cố gắng thuyết phục rằng lãnh đạo là con đường tất yếu hay đáng mơ ước bằng mọi giá. Cuốn sách đưa ra một lời mời thận trọng hơn, rằng nếu lựa chọn lãnh đạo, hãy lựa chọn với sự tỉnh táo. Lãnh đạo không đòi hỏi hình ảnh mạnh mẽ liên tục hay sự hoàn hảo không sai sót, mà đòi hỏi khả năng học hỏi, đối thoại và sẵn sàng chịu trách nhiệm cho cả hành động lẫn hệ quả của hành động đó. Chính sự khiêm tốn này, theo Kets de Vries, mới là nền tảng của một quyền lực mang tính nhân văn và không làm bào mòn con người.

Trong một thời đại đầy biến động, khi các mô hình lãnh đạo truyền thống ngày càng bộc lộ giới hạn, "Lãnh đạo khôn ngoan" giữ vai trò như một lời nhắc chậm rãi nhưng cần thiết. Nếu muốn dẫn dắt người khác, trước hết người lãnh đạo phải học cách hiểu và dẫn dắt chính mình. Không phải bằng sự kiểm soát hay những câu trả lời nhanh chóng, mà bằng sự trung thực nội tâm, khả năng dừng lại để suy nghĩ và chấp nhận ở lại với những câu hỏi chưa có lời giải. 

"Lãnh đạo khôn ngoan", vì vậy, đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một tác phẩm về lãnh đạo để trở thành một suy tư sâu sắc về cách con người lựa chọn hiện diện và hành xử có trách nhiệm trong một thế giới đầy biến động này.