Biến tiềm năng thành tài năng - Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn thờ tài năng thiên bẩm
Adam Grant cho rằng tiềm năng không nằm ở nơi bạn bắt đầu, mà nằm ở quãng đường bạn có thể đi được.
Trong suốt 25 năm đứng trên bục giảng, cô Trương Hải Vân, giáo viên trung học tại Quảng Châu (Trung Quốc) đã chứng kiến hàng nghìn học sinh trưởng thành. Có em thành công vượt trội, có em chật vật loay hoay với cuộc sống.
Sau nhiều năm quan sát, cô nhận ra một điểm chung bất ngờ. “Đa phần những đứa trẻ vững vàng, học giỏi, sau này có sự nghiệp ổn định đều chịu ảnh hưởng từ một câu nói tưởng như lạnh lùng nhưng lại cực kỳ quan trọng của cha mẹ: ‘Con hãy tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình”.
Một câu nói tạo sự khác biệt lớn
Theo cô Trương, nhiều bậc phụ huynh thường dặn con: “Nghe lời cha mẹ thì sau này mới thành công”, hoặc “Con chỉ cần học, còn lại đã có cha mẹ lo”. Những lời nói này vô tình tạo tâm lý ỷ lại, khiến trẻ nghĩ rằng mọi việc mình làm đều để “đáp ứng” hoặc “dựa dẫm” vào cha mẹ.
Ngược lại, khi cha mẹ nói: “Con hãy tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình”, đứa trẻ buộc phải hiểu rằng kết quả học tập, cách cư xử, tương lai phía trước… đều do chính bản thân gánh vác. Câu nói này thoạt nghe có vẻ lạnh lùng nhưng lại gieo vào tâm trí trẻ hạt giống tự lập và ý thức làm chủ.
Cô Vân kể lại trong lớp có hai học sinh cùng xuất phát điểm như nhau, thậm chí lực học tương đương. Một em luôn được bố mẹ thúc ép học thêm, quản chặt thời gian biểu. Em kia lại được bố mẹ nhắc nhở: “Việc học là của con. Thành công hay thất bại, con phải tự chịu trách nhiệm”.
Sau vài năm, em thứ hai trưởng thành nhanh hơn, biết đặt mục tiêu và điều chỉnh bản thân. Trong khi đó, em đầu tiên thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng, chỉ học vì sợ bị trách mắng.
“Điều tôi rút ra là cha mẹ không thể thay con làm tất cả. Nếu cha mẹ mãi lo hộ, đứa trẻ sẽ không học được kỹ năng đối mặt với thất bại. Câu nói ‘tự chịu trách nhiệm’ chính là liều thuốc giúp trẻ hình thành bản lĩnh”, cô Trương nhấn mạnh.
Lợi ích lâu dài của việc “tự chịu trách nhiệm”
Các chuyên gia tâm lý giáo dục Trung Quốc cũng đồng tình với nhận định này. Khi trẻ được cha mẹ nhắc nhở về trách nhiệm, chúng sẽ:
Phát triển tư duy độc lập: Thay vì chờ đợi người lớn chỉ đường, trẻ biết tự tìm giải pháp.
Rèn khả năng quản lý thời gian và mục tiêu: Bởi hiểu rằng nếu lười biếng, chính mình sẽ gánh hậu quả.
Biết chịu đựng và vượt qua thất bại: Thất bại không còn là “nỗi sợ cha mẹ trách phạt”, mà là trải nghiệm để học hỏi.
Hình thành động lực nội tại: Khi trẻ ý thức học cho chính mình, chứ không phải để làm vui lòng người khác, kết quả thường bền vững hơn.
Hiện nhiều phụ huynh vẫn mắc một sai lầm là can thiệp quá sâu vào đời sống học tập của con. Họ quên rằng, việc “bao bọc” quá mức chỉ khiến trẻ thiếu sức đề kháng với khó khăn.
Cô Trương chia sẻ: “Tôi từng gặp không ít em học sinh đại học gọi điện về nhà chỉ để hỏi mẹ… hôm nay ăn gì, có nên đi nộp đơn xin việc không. Đó là minh chứng rõ ràng cho việc cha mẹ không rèn cho con ý thức tự chịu trách nhiệm từ sớm”.
Thực tế, để gieo tinh thần “tự chịu trách nhiệm” không chỉ nằm ở một câu nói, mà còn phụ thuộc vào cách cha mẹ ứng xử hàng ngày. Thay vì nhảy vào giải quyết mọi rắc rối của con, phụ huynh có thể lùi lại, đặt câu hỏi: “Con nghĩ mình nên làm gì trong tình huống này?”, “Nếu kết quả không như mong muốn, con định chịu trách nhiệm thế nào?”.
Những câu hỏi đó giúp trẻ hiểu rằng mọi hành động đều có hệ quả, và chúng phải đối diện với hệ quả đó.
Tóm lại điều quan trọng không phải là cha mẹ dạy con giỏi đến đâu, mà là dạy con biết làm chủ cuộc đời mình. Sự nghiệp, hôn nhân, tài chính hay những mối quan hệ xã hội sau này đều không thể chỉ dựa vào bố mẹ.
“Người thành công không phải lúc nào cũng thông minh hơn bạn bè, mà thường là những người biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Cha mẹ nào gieo được điều đó từ nhỏ cho con, sẽ giúp con có nền tảng vững chắc hơn bất kỳ món quà vật chất nào”, cô Trương kết luận.
