Biến tiềm năng thành tài năng - Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn thờ tài năng thiên bẩm
Adam Grant cho rằng tiềm năng không nằm ở nơi bạn bắt đầu, mà nằm ở quãng đường bạn có thể đi được.
* Bài viết của tác giả Hà Nhật Huy - chuyên gia tâm lý (Trung Quốc)
Nếu điểm lại những vụ án kinh hoàng nhất, gây chấn động nhất Trung Quốc trong 10 năm qua, "vụ án Bắc Đại học sinh Ngô Tạ Vũ giết mẹ" chắc chắn nằm trong danh sách này.
Ngày 10/7/2015, Ngô Tạ Vũ - sinh viên Đại học Bắc Kinh đã khiến mẹ tử vong! Sau đó, Ngô Tạ Vũ mạo danh mẹ để lừa tiền người thân với số lượng lên tới 1,44 triệu nhân dân tệ, còn mua hơn 30 chứng minh thư để bắt đầu cuộc sống chạy trốn.
Là tội phạm có chỉ số IQ cao, Ngô Tạ Vũ sở hữu khả năng phản điều tra cực mạnh, khiến cảnh sát mất gần 4 năm mới bắt giữ được hắn.
Ngày 31/1/2024, Ngô Tạ Vũ đã bị thi hành án tử hình!
Năm nay là 10 năm xảy ra vụ án!
Nhân thời điểm này, chúng tôi muốn phân tích sâu hơn về vụ án. Việc sử dụng kiến thức hiệu quả của tâm lý học chính xác để phân tích lại vụ án Ngô Tạ Vũ nhằm mục đích khơi gợi suy nghĩ từ công chúng, đặc biệt là các bậc phụ huynh:
Ngô Tạ Vũ từ nhỏ đã là "con nhà người ta", xuất sắc như vậy, tại sao lại tàn nhẫn giết chết mẹ ruột của mình? Những đứa trẻ như thế không phải tự nhiên mà có, mà là do "giáo dục" mà thành. Vậy chúng được "dạy dỗ" như thế nào? Các bậc cha mẹ nên rút ra bài học đau đớn từ cha mẹ Ngô Tạ Vũ như thế nào để bi kịch không xảy ra với gia đình mình?
Dù Ngô Tạ Vũ đáng ghét đến mấy, nhưng trên đời không có kẻ xấu bẩm sinh. Sự bất thường trong nhân cách của Ngô Tạ Vũ, thủ phạm lớn nhất chính là phương pháp giáo dục gia đình không lành mạnh!
Thứ nhất, Ngô Tạ Vũ từ nhỏ đến lớn liên tục nhận được sự khen ngợi quá mức, đây là nguồn gốc lớn hình thành rối loạn nhân cách hoang tưởng ở cậu. Thành tích học tập của Ngô Tạ Vũ luôn đứng đầu, cuối cùng thi đỗ Bắc Đại, lời khen ngợi, ngưỡng mộ từ cha mẹ, thầy cô, người lớn và bạn bè với cậu gần như là chuyện cơm bữa.
Một người thi thoảng được khen, có thể chỉ hơi vui; Nhưng nếu một người liên tục được khen, ngày nào cũng được khen, lại còn được đối xử đặc biệt ở trường, họ rất dễ trở nên tự cho mình là đúng, cho rằng suy nghĩ của mình chắc chắn đúng, trở nên cực kỳ cố chấp.
Thứ hai, trong quá trình trưởng thành, Ngô Tạ Vũ đã phải chịu vô số chấn thương tâm lý chồng chất! Một mặt, điều này đến từ sự quản thúc, hạn chế vô cùng nghiêm khắc, tỉ mỉ của người mẹ. Tạ Thiên Cầm đặt yêu cầu cực cao với Ngô Tạ Vũ, khiến cậu phải chịu áp lực tâm lý cực lớn trong quá trình trưởng thành.
Sau khi cha Ngô Tạ Vũ qua đời, đặc biệt là thời gian cậu học đại học, Tạ Thiên Cầm ngày nào cũng gọi điện cho con, với một thanh niên đã trưởng thành, rõ ràng đây là một sự trói buộc!
Không chỉ vậy, Ngô Tạ Vũ còn phải đối mặt với những lời than vãn, năng lượng tiêu cực từ mẹ, cậu cảm thấy vô cùng ngột ngạt nhưng không dám từ chối.
Từ thời điểm đó, "tình yêu" của Ngô Tạ Vũ dành cho mẹ bắt đầu chuyển hóa thành "sự hận thù", cậu ta rất muốn thoát khỏi sự trói buộc của mẹ. Việc giết mẹ không phải là hành động bộc phát, mà là có âm mưu từ lâu!
Trước khi thi đỗ Bắc Đại, Ngô Tạ Vũ đã phải chịu nhiều chấn thương tâm lý chồng chất. Khi đó cậu không thể rời khỏi gia đình, cha mẹ lại không biết tự phản tỉnh và thay đổi, những tổn thương này Ngô Tạ Vũ không thể thoát được.
Sau này cậu thi đỗ Bắc Đại, cuối cùng cũng rời khỏi nhà, lẽ ra áp lực tâm lý đã giảm đi nhiều, cuối cùng cũng thoát khỏi môi trường đầy tổn thương.
Nhưng mẹ cậu lại ngày nào cũng gọi điện, hỏi han từng li từng tí cuộc sống và học tập, chắc chắn sẽ đưa ra vô số yêu cầu với cậu.
Ngô Tạ Vũ phát hiện, hóa ra cậu vẫn không thể thoát khỏi môi trường do gia đình mang lại! Xét từ góc độ này, cậu ta phần nào phù hợp với chẩn đoán rối loạn stress sau chấn thương phức tạp (C-PTSD).
Nhưng cậu ta cũng không hoàn toàn là C-PTSD, bởi trong quá trình trưởng thành cũng nhận được quá nhiều lời khen ngợi, hình thành khát khao tâm lý chồng chất, có mặt tự đại tự phụ.
Mặt khác, việc Ngô Tạ Vũ phát hiện cha xem phim đen, ngoại tình là hai chấn thương tâm lý lớn. Lúc đó, Ngô Tạ Vũ rất có thể đã vô cùng thất vọng với cha. Nhưng cậu và cha có tình cảm sâu nặng, nên chưa đến mức hận cha.
Vì vậy, sau này khi cha cậu mắc ung thư gan qua đời, lúc đó Ngô Tạ Vũ mới 16 tuổi, trụ cột gia đình không còn, nguồn vui cười và ấm áp biến mất, Ngô Tạ Vũ cảm thấy đau đớn vô cùng.
Có thông tin cho rằng thời gian cha Ngô Tạ Vũ bệnh cần tiền chữa trị, nhưng họ hàng không muốn cho mượn. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng Tạ Thiên Cầm rất hiếu thắng, không muốn nhận tiền của họ hàng.
Dù sự thật thế nào, trong lòng Ngô Tạ Vũ, cậu cho rằng họ hàng vô cùng lạnh nhạt, ôm hận trong lòng. Sau khi giết mẹ, cậu ta lừa lấy số tiền lớn của họ hàng, vừa để phục vụ ăn chơi, thực chất cũng là một sự trả thù.
Sau khi cha Ngô Tạ Vũ qua đời, Tạ Thiên Cầm dồn hết tâm sức vào việc bồi dưỡng con trai, khiến áp lực tâm lý của cậu ngày càng lớn.
Thứ ba, cách quy kết nguyên nhân của Ngô Tạ Vũ có vấn đề nghiêm trọng, điều này cũng liên quan đến phương pháp giáo dục gia đình của cha mẹ! Khi gặp mâu thuẫn và thất bại, Ngô Tạ Vũ áp dụng mô hình quy kết nguyên nhân hoàn toàn ra bên ngoài.
Ví dụ như chuyện trên, cậu ta cho rằng cha bệnh nặng, họ hàng không cho mượn tiền, đều là lỗi của họ hàng. Cậu ta hoàn toàn không xem xét khó khăn của họ hàng, chỉ một mực trách móc, ôm hận.
Thực ra, khi cha Ngô Tạ Vũ ngoại tình bị con trai bắt gặp, ông thiếu dũng khí nhận trách nhiệm, trốn tránh, điều này cho thấy ông cũng không biết tự phản tỉnh thực sự, không muốn đối mặt với vấn đề của mình.
Khi Ngô Tạ Vũ xảy ra mâu thuẫn và xung đột với người khác, rất có thể cậu ta luôn đổ lỗi cho hoàn cảnh và người khác.
Ngoài ra, không biết cha mẹ Ngô Tạ Vũ có thường xuyên buông lời chê bai xã hội, chỉ trích người khác trong những bữa cơm hay không? Nếu có, đây cũng là một nguyên nhân khiến Ngô Tạ Vũ áp dụng mô hình quy kết nguyên nhân hoàn toàn ra bên ngoài.
Một điểm nữa, Ngô Tạ Vũ hoàn toàn không biết ơn, mới có thể tàn nhẫn giết chết người mẹ đã vất vả nuôi dưỡng mình! Điều này liên quan đến việc Ngô Tạ Vũ liên tục nhận được lời khen quá mức, khiến cậu ta quy công lao cho bản thân, không nhìn thấy sự hy sinh và bồi dưỡng của cha mẹ, thầy cô, càng không thấy sự giúp đỡ của người khác.
Cậu ta cho rằng thành tích học tập tốt như vậy đều nhờ vào sự thông minh và nỗ lực của bản thân.
Dần dần, cậu ta cảm thấy mình hơn người, sự hy sinh của người khác là đương nhiên, tự nhiên sẽ thiếu lòng biết ơn.
Xét từ góc độ tâm thần học, Ngô Tạ Vũ thực chất có rối loạn nhân cách hoang tưởng mức độ nặng, rất để ý đánh giá của người khác, luôn muốn giữ hình tượng xuất sắc, cậu ta còn có rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế!
Nếu xét từ chẩn đoán nguyên nhân học, Ngô Tạ Vũ phù hợp với chẩn đoán mới được đề xuất trong tâm lý học tinh thần chính xác - "Rối loạn stress khát khao chấn thương chồng chất", mà phần lớn chấn thương tâm lý đến từ gia đình gốc.
Từ vụ án Ngô Tạ Vũ, bài học dạy con có thể rút ra được khá rõ ràng, nhất là về giáo dục gia đình và tâm lý trẻ. Nếu tóm gọn lại, chúng ta có thể chia thành 5 điểm chính:
1. Đừng nuôi dưỡng "con nhà người ta" bằng lời khen quá mức
Khen ngợi vừa phải giúp trẻ có động lực, nhưng khen liên tục, khen không điều kiện sẽ khiến trẻ dễ hình thành tính tự phụ, cảm giác bản thân "đặc biệt" và luôn đúng.
Khi trẻ quen được ngưỡng mộ, chúng sẽ khó chấp nhận phê bình, dễ phản ứng tiêu cực khi gặp thất bại hoặc bị từ chối.
2. Kiểm soát nhưng không kiểm soát quá mức
Yêu thương và quan tâm là cần thiết, nhưng gọi điện hỏi han từng chi tiết, đặt yêu cầu quá cao khiến trẻ cảm thấy bị trói buộc, mất quyền tự chủ.
Kiểm soát quá chặt còn khiến trẻ hình thành nhu cầu "thoát khỏi" gia đình bằng mọi giá, đôi khi dẫn đến hành vi cực đoan.
3. Giúp con học cách chịu trách nhiệm và quy kết nguyên nhân đúng cách
Nếu cha mẹ thường xuyên đổ lỗi cho xã hội, họ hàng, đồng nghiệp… thì con dễ học theo cách quy kết nguyên nhân hoàn toàn ra bên ngoài.
Cần dạy trẻ biết tự soi xét bản thân, phân biệt đâu là trách nhiệm cá nhân, đâu là yếu tố khách quan.
4. Nuôi dưỡng lòng biết ơn từ sớm
Khi chỉ tập trung vào thành tích và trí tuệ của con, cha mẹ vô tình khiến trẻ quy toàn bộ công lao cho bản thân, không nhìn thấy sự hy sinh và hỗ trợ của người khác.
Cha mẹ nên tạo cơ hội cho con giúp đỡ, chia sẻ và thấy được giá trị của sự hỗ trợ, để trẻ không coi điều đó là "đương nhiên".
5. Quan tâm đến sức khỏe tinh thần của con
Các chấn thương tâm lý (từ mâu thuẫn gia đình, mất người thân, áp lực học tập…) nếu không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời sẽ tích tụ, biến thành những vết thương tâm lý phức tạp.
Gia đình cần lắng nghe, hỗ trợ tâm lý chuyên môn khi con có dấu hiệu căng thẳng, trầm cảm hoặc hành vi bất thường.
Nếu nhìn sâu, vụ Ngô Tạ Vũ cho thấy một đứa trẻ giỏi giang chưa chắc đã trưởng thành về nhân cách nếu được nuôi dạy sai cách. Thành công học tập không thể thay thế cho sức khỏe tinh thần và nhân cách lành mạnh.
