Vì sao càng lớn tuổi chúng ta càng thấy thời gian trôi nhanh?

Nhiều người khi bước sang tuổi trung niên hoặc cao tuổi thường có chung một cảm giác. Những ngày tháng dường như trôi qua nhanh hơn rất nhiều so với thời thơ ấu. Một năm học thời tiểu học có thể dài lê thê, trong khi một năm làm việc ở tuổi trưởng thành lại thoáng chốc đã qua.

Câu hỏi vì sao thời gian lại được cảm nhận khác đi theo tuổi tác từ lâu đã khiến các nhà khoa học quan tâm.

Một nghiên cứu mới công bố cho thấy câu trả lời có thể nằm ở chính những thay đổi diễn ra trong não bộ khi con người già đi. Theo đó, cách não xử lý và phân chia các sự kiện trong cuộc sống có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cảm nhận chủ quan về thời gian.

Nghiên cứu được công bố ngày 30/9 trên tạp chí Communications Biology, do nhóm khoa học sử dụng dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Lão hóa và Thần kinh Cambridge thực hiện. Đây là một dự án theo dõi dài hạn, chuyên nghiên cứu quá trình lão hóa của não người.

Cách não bộ đánh dấu các sự kiện trong dòng thời gian

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học phân tích dữ liệu của 577 người tham gia, có độ tuổi 18-88. Tất cả những người này đều được yêu cầu xem một đoạn trích dài 8 phút trong loạt phim truyền hình cổ điển Alfred Hitchcock Presents. Đoạn phim được chọn có tên Bang You’re Dead, vốn nổi tiếng với nhịp kể chuyện rõ ràng và nhiều tình tiết căng thẳng.

Trong lúc xem phim, não bộ của người tham gia được quét bằng phương pháp cộng hưởng từ chức năng. Kỹ thuật này cho phép các nhà khoa học theo dõi sự thay đổi hoạt động của não theo thời gian, từ đó xác định khi nào não chuyển từ trạng thái xử lý thông tin này sang trạng thái khác.

Để phân tích dữ liệu, nhóm nghiên cứu sử dụng một thuật toán máy tính có tên gọi Greedy State Boundary Search. Thuật toán này giúp phát hiện các ranh giới giữa những trạng thái hoạt động ổn định của não. Nói một cách đơn giản, mỗi khi não chuyển từ việc xử lý một sự kiện sang sự kiện khác, thuật toán sẽ ghi nhận một sự thay đổi.

Người lớn tuổi ghi nhận ít sự kiện hơn

Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm tuổi. Trong cùng một đoạn phim dài 8 phút, não của những người lớn tuổi chuyển sang trạng thái hoạt động mới ít thường xuyên hơn so với người trẻ. Đồng thời, mỗi trạng thái hoạt động của não ở người lớn tuổi cũng kéo dài lâu hơn.

Mô hình này xuất hiện nhất quán trên toàn bộ dải tuổi 18-88. Điều đó cho thấy đây không phải hiện tượng cá biệt mà là một xu hướng chung của quá trình lão hóa.

Theo các tác giả nghiên cứu, việc não ghi nhận ít trạng thái hơn trong cùng một khoảng thời gian có thể khiến người lớn tuổi cảm thấy thời gian trôi qua nhanh hơn. Khi não phân chia ít sự kiện hơn, ký ức về khoảng thời gian đó trở nên ngắn gọn hơn khi nhìn lại.

Cách lý giải này phù hợp với quan niệm về thời gian đã tồn tại từ thời Aristotle. Theo đó, khoảng thời gian chứa càng nhiều sự kiện đáng chú ý thì càng được cảm nhận là dài hơn. Ngược lại, nếu ít sự kiện nổi bật xảy ra, thời gian sẽ có cảm giác trôi nhanh.

Thời gian không chỉ được đo bằng não

Tuy vậy, không phải tất cả các nhà khoa học đều cho rằng cơ chế thần kinh là lời giải duy nhất. Giorgio Vallortigara, nhà thần kinh học tại Đại học Trento ở Italy, nhận định giả thuyết của nghiên cứu là hợp lý và có thể ảnh hưởng đến nhận thức và trí nhớ trong đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng cần xem xét thêm nhiều yếu tố khác.

Joanna Szadura, nhà ngôn ngữ học tại Đại học Maria Curie Skłodowska ở Ba Lan, cho rằng con người thực chất sử dụng song song 2 thang đo thời gian. Một thang đo mang tính xã hội, được chia tuyến tính thành giờ, ngày và năm. Thang đo còn lại là thang thời gian nội tại, vốn không tăng theo đường thẳng mà theo dạng logarit.

Ví dụ, một năm chiếm tỷ lệ rất lớn trong cuộc đời của một đứa trẻ 5 tuổi, nhưng lại chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong cuộc đời của người 50 tuổi. Do đó, cùng một đơn vị thời gian khách quan có thể mang ý nghĩa rất khác nhau tùy vào độ tuổi.

Theo cách nhìn này, cảm giác thời gian trôi nhanh khi già đi không chỉ đến từ số lượng sự kiện mà não ghi nhận, mà còn từ cách chúng ta vô thức so sánh quãng thời gian hiện tại với toàn bộ cuộc đời đã sống.

Làm giàu trải nghiệm sống có thể làm chậm cảm giác thời gian trôi

Dù không thể đảo ngược quá trình lão hóa, các nhà khoa học cho rằng vẫn có những cách giúp con người cảm nhận thời gian một cách trọn vẹn hơn. Linda Geerligs, đồng tác giả nghiên cứu và là nhà nghiên cứu tại Đại học Radboud ở Hà Lan, cho biết việc học hỏi những điều mới, đi du lịch hoặc tham gia các hoạt động mới lạ có thể giúp não ghi nhận nhiều sự kiện hơn.

Ngoài ra, các nghiên cứu khác trong lĩnh vực tâm lý học cũng chỉ ra rằng những tương tác xã hội có ý nghĩa và các hoạt động mang lại niềm vui đóng vai trò quan trọng. Khi con người cảm thấy gắn kết, hứng thú và có cảm xúc tích cực, não bộ có xu hướng lưu giữ nhiều ký ức hơn về khoảng thời gian đó.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Psychological Science cho thấy những người thường xuyên trải nghiệm điều mới mẻ có xu hướng nhớ lại cuộc sống của mình với nhiều chi tiết hơn. 

Nghiên cứu mới không chỉ giúp lý giải một trải nghiệm rất phổ biến của con người, mà còn mở ra góc nhìn sâu hơn về cách não bộ tổ chức ký ức và trải nghiệm. Thời gian không chỉ là con số trên đồng hồ, mà còn là cách não chúng ta ghi nhận và sắp xếp những gì đã xảy ra.

Cảm giác thời gian trôi nhanh khi già đi có thể không phải là dấu hiệu của sự mất mát, mà là hệ quả tự nhiên của một bộ não đã tích lũy nhiều kinh nghiệm. Hiểu rõ cơ chế này có thể giúp con người chủ động hơn trong việc làm giàu trải nghiệm sống, từ đó cảm nhận cuộc đời một cách đầy đặn hơn, bất kể tuổi tác.