Thay vì tìm ra lối thoát, chúng ta mắc kẹt trong một vòng lặp của những suy nghĩ tiêu cực. Tâm lý học gọi hiện tượng này là rumination – sự nghiền ngẫm lặp đi lặp lại về một vấn đề mà không tiến gần hơn đến giải pháp. Theo nhiều nhà nghiên cứu, đây là một trong những nguyên nhân khiến căng thẳng, lo âu và trầm cảm kéo dài.
Con người sở hữu một năng lực đặc biệt: khả năng tự quan sát và trò chuyện với chính mình. Nhờ tiếng nói nội tâm ấy, chúng ta có thể rút kinh nghiệm từ quá khứ, lập kế hoạch cho tương lai và giải quyết những vấn đề phức tạp.
Thế nhưng, công cụ hữu ích này cũng có mặt trái.
Khi những suy nghĩ bắt đầu xoay quanh cùng một nỗi đau, cùng một câu hỏi hay cùng một thất bại mà không tạo ra góc nhìn mới, quá trình phản tư biến thành sự ám ảnh. Người ta không còn tìm kiếm lời giải mà chỉ liên tục phát lại những ký ức hoặc giả định tiêu cực trong đầu.
Các nhà tâm lý học gọi đó là "chatter" – tiếng nói nội tâm mất kiểm soát. Nó khiến khả năng tập trung suy giảm, làm giảm chất lượng các quyết định và ảnh hưởng đến các mối quan hệ cũng như sức khỏe tinh thần.
Thoạt nhìn, rumination có vẻ vô nghĩa. Nhưng xét dưới góc độ tiến hóa, nó có thể từng là một cơ chế giúp con người tập trung giải quyết những vấn đề quan trọng.
Khi tổ tiên chúng ta đối mặt với nguy hiểm hoặc một mục tiêu chưa hoàn thành, bộ não sẽ giữ sự chú ý ở vấn đề đó cho đến khi tìm được cách xử lý. Một số học giả gọi đây là "giả thuyết suy ngẫm phân tích" (Analytical Rumination Hypothesis), cho rằng trạng thái trầm buồn có thể khiến con người tập trung hơn vào những vấn đề phức tạp.
Tuy nhiên, cơ chế từng hữu ích ấy lại trở nên kém hiệu quả trong xã hội hiện đại.
Những vấn đề ngày nay – như áp lực công việc, các mối quan hệ hay sự bất an về tương lai – hiếm khi có đáp án rõ ràng. Bộ não vẫn cố gắng tìm lời giải như với một bài toán có đáp số, nhưng càng nghĩ, con người càng rơi vào vòng lặp của tự trách móc và lo âu.
Điều quan trọng là phân biệt giữa phản tư (reflection) và nghiền ngẫm tiêu cực (rumination).
Phản tư là quá trình có mục tiêu. Bạn xem xét điều gì đã xảy ra, rút ra bài học rồi chuyển sang hành động.
Rumination thì khác. Người ta liên tục đặt những câu hỏi như: "Tại sao mình lại như vậy?", "Nếu ngày đó mình làm khác đi thì sao?", "Mọi người chắc đang đánh giá mình"... nhưng hiếm khi tiến gần hơn tới một giải pháp thực tế.
Nghiên cứu cho thấy những người có xu hướng rumination thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc giải quyết vấn đề, đồng thời có nguy cơ cao mắc các triệu chứng lo âu và trầm cảm.
Một nghiên cứu nổi tiếng của các nhà khoa học tại Đại học Harvard phát hiện rằng con người dành gần một nửa thời gian tỉnh táo để tâm trí lang thang khỏi việc đang làm. Điều đáng chú ý là những lúc như vậy, họ thường cảm thấy kém hạnh phúc hơn.
Điều này đúng ngay cả khi những suy nghĩ lan man mang màu sắc tích cực. Nói cách khác, điều ảnh hưởng mạnh đến cảm xúc của chúng ta không hẳn là công việc đang làm, mà là nơi tâm trí đang ở.
Đó cũng là lý do vì sao nhiều phương pháp như chánh niệm (mindfulness) được khuyến khích. Mục tiêu của chúng không phải là loại bỏ suy nghĩ, mà là đưa sự chú ý trở lại với hiện tại mỗi khi nhận ra tâm trí đang trôi vào những vòng lặp vô ích.
Các chuyên gia cho rằng bước đầu tiên là nhận ra rằng không phải mọi suy nghĩ đều đáng tin hoặc cần được theo đuổi.
Khi phát hiện mình đang lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi mà không có thêm thông tin mới, hãy tạm dừng và tự hỏi:
Những câu hỏi như vậy giúp chuyển sự chú ý từ cảm xúc sang hành động, thay vì tiếp tục mắc kẹt trong vòng lặp của những suy nghĩ không hồi kết.
Không ai có thể ngăn tâm trí hoàn toàn ngừng suy nghĩ. Bộ não vốn được thiết kế để liên tục phân tích, dự đoán và ghi nhớ.
Điều chúng ta có thể học là cách sử dụng tiếng nói nội tâm như một người đồng hành thay vì một kẻ chỉ trích.
Suy ngẫm giúp con người trưởng thành. Nhưng khi suy ngẫm biến thành sự lặp lại vô tận của những điều không thể thay đổi, nó không còn là trí tuệ mà trở thành gánh nặng.
Đôi khi, điều tốt nhất không phải là nghĩ thêm, mà là dừng lại đúng lúc, chấp nhận những điều đã xảy ra và dành năng lượng cho hành động tiếp theo.
Ảnh minh họa: Daniel Barreto
