Vì sao con người có thể làm điều tàn nhẫn mà không hề nhớ mình đã làm?

Có những khoảnh khắc, con người hành động trong trạng thái gần như hoàn toàn vô thức, và chính trong những khoảnh khắc ấy, điều tàn nhẫn có thể xảy ra mà không để lại dấu vết rõ ràng trong ký ức.

Một câu chuyện ngắn trong Phật giáo đã chạm thẳng vào cốt lõi vấn đề này. Khi Đức Phật đang thuyết giảng, nhà vua ngồi nghe ở hàng đầu. Trong suốt buổi giảng, ngón chân cái của nhà vua liên tục cử động. Chỉ khi Đức Phật dừng lại và nhìn thẳng vào ngón chân ấy, nhà vua mới nhận ra hành vi của mình. Khi lời giảng tiếp tục, sự vô thức lại quay trở về. Đức Phật đã nói một câu khiến người nghe giật mình: nếu một người còn không ý thức được chính cơ thể mình, thì việc gây ra hành động nghiêm trọng mà không hề hay biết hoàn toàn có thể xảy ra.

Điều này không chỉ thuộc về giáo lý cổ xưa. Tâm lý học hiện đại cũng chỉ ra rằng, trong cơn phẫn nộ cực độ, ý thức con người có thể bị thu hẹp nghiêm trọng. Cảm xúc chiếm trọn hệ thần kinh, khả năng quan sát bản thân gần như biến mất. Khi đó, hành động không còn là kết quả của suy nghĩ, mà là sự bùng phát của phản xạ. Sau cơn giận, ký ức trở nên mờ nhạt hoặc bị cắt rời, khiến chính người gây ra hành vi cũng không hiểu vì sao mình đã làm như vậy.

Trong cuốn sách "Tỉnh thức", Osho phân tích rằng phần lớn bi kịch của đời sống con người không bắt nguồn từ ác ý, mà từ sự thiếu hiện diện. Con người sống như những cỗ máy phản ứng: bị kích thích thì nổi giận, bị tổn thương thì trả đũa, bị cuốn theo cảm xúc mà không kịp nhận biết mình đang trượt đi đâu. Trong trạng thái ấy, ta không thực sự “sống”, mà chỉ đang bị đời sống lôi kéo.

Con đường tỉnh thức vì vậy không phải là trốn tránh cảm xúc hay đạo đức hóa hành vi, mà là học cách quan sát. Bắt đầu từ cơ thể, từ những cử động rất nhỏ, rồi đến hơi thở, cảm giác, và cuối cùng là dòng suy nghĩ. Khi ánh sáng nhận thức được bật lên, nhiều hành vi bốc đồng tự nhiên tan biến vì không còn đất để tồn tại.

Tỉnh thức của Osho không hứa hẹn một đời sống hoàn hảo, nhưng mang đến một khả năng quan trọng: khả năng ở lại với chính mình. Và chỉ khi con người thực sự hiện diện, sự tàn nhẫn mới không còn diễn ra trong vô thức.

>> Bạn có thể tham khảo và mua sách tại đây