'Để hiểu một người' - Chúng ta đang sống trong thời đại khủng hoảng kết nối
Thứ chúng ta cần nhất là các mối quan hệ, và thứ mà chúng ta xử lý vụng về nhất dường như cũng là các mối quan hệ.
Chuyện dưỡng già luôn là một đề tài nhạy cảm và muôn thuở, mà trong đó, kịch bản "con cái luân phiên chăm sóc" xuất hiện như một giải pháp công bằng, rành mạch nhất. Mọi người tính toán kỹ lưỡng: Mỗi đứa một tháng, tiền bạc chia đều, không sợ đứa nào thiên vị, không sợ đứa nào thiệt thòi. Nhưng cuộc đời đâu thể tính toán rành mạch như một phép cộng trừ.
Chỉ khi ta già thật rồi, già đến mức cần người dìu đỡ, và cứ thế xách chiếc vali cũ kỹ qua lại giữa các gia đình con cái, ta mới nhận ra: Những cảm xúc tinh tế ẩn sâu trong lòng, những sự thật trần trụi về tình thân, chúng còn sắc bén và chạm đến tim hơn bất kỳ cuốn sổ sách nào. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau lật giở bốn lẽ thật này. Đây đều là những chiêm nghiệm chân thật, mộc mạc từ những người đã đi qua hết đoạn đường thăng trầm của tuổi xế chiều.
Người xưa đã dạy: "Bách thiện hiếu vi tiên", trăm cái thiện đều bắt đầu từ lòng hiếu thảo. Lòng hiếu thảo của con cái không bao giờ là giả dối. Họ có thể đúng giờ bưng lên bữa cơm nóng sốt, nhắc nhở ta uống thuốc, đêm đến còn cẩn thận đắp lại chăn. Nhưng sống lâu trong sự chăm sóc đó, ta mới nhận ra: Hiếu thảo không phải là hoàn thành một chuỗi nhiệm vụ theo quy trình, mà là sự thấu hiểu những mong muốn thầm kín trong lòng.
Khổng Tử từng nói: "Hiếu bây giờ, chỉ là nói đến việc nuôi dưỡng. Đến như chó ngựa, đều có sự nuôi dưỡng cả; không kính trọng, thì lấy gì mà phân biệt được?". Câu nói này chỉ ra rằng: Hiếu thảo không đơn thuần là lo cho cha mẹ ăn no mặc ấm, mà phải đi kèm sự tôn trọng, sự thấu hiểu để làm cho cha mẹ cảm thấy thoải mái nhất.
Bạn thích nhâm nhi bát cháo kê ấm vừa phải, nhưng con cái luôn nấu thật nóng, sợ nguội sẽ hại dạ dày. Bạn muốn ngồi ngoài hiên phơi nắng hóng gió, nhưng con cái lại luôn giục vào nhà, sợ gió lớn sẽ bị cảm. Không phải con cái không có lòng, mà là họ chưa thực sự chạm đến cái "thuận" mà tuổi già khao khát nhất. Lòng hiếu thảo chân thật là khi con cái hiểu được thói quen của cha mẹ, lặng lẽ đưa một tách trà ấm đúng lúc, hay đơn giản là kiên nhẫn lắng nghe một câu chuyện vu vơ. Chỉ những điều nhỏ bé và thuận ý ấy mới khiến ngày tháng trôi qua thật ấm áp và bình yên.
"Dù vàng son hay bạc lót, chẳng bằng túp lều tranh của mình", câu nói này ngấm sâu qua bao nhiêu năm tháng, chẳng bao giờ sai. Khi thực hiện chế độ luân phiên chăm sóc, ta hết ở nhà con trai lại chuyển sang nhà con gái. Chỗ ở thay đổi liên tục, nhưng cảm giác về "nhà" thì ngày càng nhạt nhòa.
Ở nhà đứa này, ta không dám tùy tiện ngồi lên bộ sofa mới, sợ làm bẩn khó giặt. Ở nhà đứa kia, sàn nhà được lau bóng loáng, ta lại phải rón rén đi nhẹ nhàng, sợ làm ồn. Cứ mỗi lần chuyển đến một nơi, ta lại phải âm thầm ghi nhớ những quy tắc mới: Mấy giờ ăn cơm, mấy giờ tắt đèn, âm lượng tivi không được quá bao nhiêu.
Những món đồ cũ kỹ mang theo, chiếc kính lão mòn viền, chiếc ca sành đã dùng quen, đều được cất chặt dưới đáy vali. Ta sợ chúng chiếm chỗ, sợ con cái chê cũ, và sợ nhất là mình trở thành gánh nặng, thành người ngoài đến làm phiền. Triết gia Dương Giang từng nói: "Nhà là nơi trú ngụ của tâm hồn, không cần lộng lẫy, nhưng phải ấm áp". Thì ra, nhà không phải nơi chỉ cần có giường để ngủ, có cơm để ăn, mà là góc nhỏ ta có thể gác chân lên bàn trà một cách tùy ý, có thể ho khan vài tiếng, hay lật giở những cuốn album cũ một mình mà không cần giữ kẽ, không cần khách sáo.
Cả đời ta tin vào câu "nuôi con phòng khi về già", luôn nghĩ rằng khi ta già sẽ có con cái chống đỡ. Nhưng ta lại quên mất một điều: Con cái cũng sẽ già đi. Khi ta tám, chín mươi tuổi cần người dìu, con cái ta cũng đã sáu, bảy mươi.
Họ có thể bị huyết áp cao, dìu ta ngồi dậy khỏi giường xong, chính họ cũng phải vịn tường thở dốc. Họ có thể bị đau lưng, giúp ta trở mình, thay quần áo xong, họ lại lén lút xoa bóp eo và dán cao. Mạnh Tử nói: "Kính trọng người già của ta, rồi mở rộng ra kính trọng người già của người; yêu thương con trẻ của ta, rồi mở rộng ra yêu thương con trẻ của người".
Con cái vừa phải chăm sóc cha mẹ già, vừa phải lo toan việc học hành của cháu chắt, lo cơm áo gạo tiền trong nhà. Gánh nặng trên vai họ còn nặng hơn cả thời trẻ. Ta nhìn thấy họ mệt mỏi, lòng đau xót. Muốn mở lời bảo con đừng làm nữa, để mẹ/cha tự làm. Nhưng thể xác lại không cho phép, mà nói ra lại sợ làm tổn thương lòng hiếu thảo của con. Chỉ còn cách im lặng nhìn bóng lưng mệt nhoài của con, nuốt hết những xót xa và tủi thân vào trong. Đến lúc này ta mới hiểu: Lòng hiếu thảo của con là thật, nhưng sức lực thì có hạn, sự bất lực đó của con cái càng cần ta thấu hiểu và cảm thông.
Cổ nhân dạy: "Cầu người không bằng cầu mình, dựa người không bằng dựa vào tâm mình". Việc dưỡng già, điều này lại càng đúng hơn bao giờ hết. Lúc trẻ, ta tin rằng con cái đáng tin, về già sẽ có chỗ dựa, nhưng luân phiên sống chung một thời gian ta mới rõ: Chính ta phải có sự tự chủ, ngày tháng mới an yên, không lo lắng.
Sự tự chủ này không phải là số tiền tiết kiệm khổng lồ, mà là sức khỏe để ta tự mình rót ly nước, tự đi lại vài bước. Là tâm thái lạc quan, dù con cái bận rộn, ta vẫn có thể tự đọc sách, nghe nhạc, an nhiên tự tại. Tô Thức từng viết: "Người có buồn vui ly hợp, trăng có lúc tròn lúc khuyết, việc này xưa nay khó được vẹn toàn". Về già không cần quá cưỡng cầu con cái phải luôn kề bên, cũng không cần tự trách mình vô dụng.
Khi ta tự chăm sóc được cảm xúc của mình, con cái sẽ không phải lo lắng thêm. Khi ta còn có thể giúp nhặt mớ rau, trông cửa, không khí gia đình sẽ bớt đi sự xa cách. Người già hàng xóm thường nói: Già rồi đừng chỉ nghĩ đến việc được phục vụ, có thể tự mình quyết định mọi thứ mới là điều đáng quý nhất. Sự tự chủ này chính là sức khỏe ta tích lũy từ khi còn trẻ, là sự thông suốt, thấu đáo ta có được khi tuổi đã cao, và hơn hết, đó là sự điềm tĩnh không muốn làm phiền người khác. Điều này còn hữu dụng hơn bất cứ thứ gì.
Sự thông thái khi về già là khi ta đọc được hình hài chân thật của tình thân. Khi phải luân phiên được con cái chăm sóc không phải là bước lùi trong cuộc đời, mà là cơ hội để ta thấu hiểu tình thương. Hiếu thảo không phải là sự hoàn hảo, mà là sự nỗ lực hết mình đi kèm lòng cảm thông. Nhà không phải là căn hộ sang trọng, mà là sự tự do, là chốn an ổn nhỏ bé. Con cái không phải là chỗ dựa vạn năng, mà là những người bình thường, biết yêu thương và xót xa cho ta. Dưỡng già không phải là chờ đợi người khác phục vụ, mà là tự mình tích lũy đủ sự tự tin, và mỉm cười sống tiếp.
Những tháng ngày sắp tới, đừng quá khắt khe với con cái, cũng đừng chê bai bản thân mình vô dụng. Hãy cùng nhau thấu hiểu, cùng nhau bầu bạn, dù phải luân phiên ở đâu đi nữa, lòng ta vẫn thấy ấm áp. Đó chính là hạnh phúc chân thật nhất của tuổi già trong dòng chảy của thời gian.
