Câu hỏi này không mới, nhưng chưa bao giờ thôi gây tranh cãi. Với cuốn “Original Sin”, Kathryn Paige Harden - một nhà tâm lý học và nhà nghiên cứu di truyền - tiếp cận vấn đề từ một hướng vừa khoa học vừa rất con người: liệu hành vi sai trái là do chúng ta “được sinh ra như vậy”, hay do hoàn cảnh đã nhào nặn nên?
Cuốn sách bắt đầu từ một câu hỏi rất thật. Một người đàn ông, bị giam từ năm 16 tuổi vì tội nghiêm trọng, đã viết thư cho Harden: “Điều gì đã khiến một cậu bé làm ra chuyện như vậy?”
Toàn bộ cuốn sách là một nỗ lực trả lời không đơn giản, không cực đoan, mà đầy suy tư.
Một trong những điểm mạnh của cuốn sách là cách Harden đưa ra hàng loạt phát hiện khoa học khiến người đọc phải suy nghĩ lại về chính mình.
Chẳng hạn:
Những nghiên cứu về song sinh, về hành vi xã hội, hay thậm chí từ thế giới động vật cho thấy: cảm xúc đạo đức như biết ơn, oán giận, hay mong muốn trừng phạt… có thể đã được “lập trình” trong sinh học của chúng ta.
Điều này đặt ra một câu hỏi khó chịu: Nếu hành vi của con người bị ảnh hưởng mạnh bởi di truyền, thì họ thực sự có bao nhiêu tự do lựa chọn?
Một số nhà triết học cho rằng: nếu con người không hoàn toàn tự do, thì việc phán xét đạo đức trở nên vô nghĩa.
Nhưng Harden không đi theo hướng cực đoan đó.
Bà cho rằng, việc quy trách nhiệm đạo đức vẫn cần thiết bởi đó là cách chúng ta công nhận một người như một chủ thể có ý thức. Tuy nhiên, hiểu biết về di truyền và hoàn cảnh nên khiến chúng ta thay đổi cách trừng phạt.
Một người phạm lỗi cần bị răn dạy nhưng không nên bị tước bỏ nhân phẩm.
Đây là điểm mà Harden phê phán mạnh mẽ hệ thống tư pháp Mỹ: một hệ thống quá khắc nghiệt, nơi những con người phạm sai lầm bị đối xử như không còn giá trị.
Harden lớn lên trong một nhà thờ Tin Lành ở miền Nam nước Mỹ, nơi tinh thần “ca ngợi Chúa và sẵn sàng chiến đấu” luôn hiện hữu. Dù sau này rời bỏ tôn giáo, bà viết rằng Kitô giáo vẫn bám theo mình như bệnh thủy đậu thời thơ ấu.
“Bạn có thể khỏi bệnh, nhưng không bao giờ hoàn toàn thoát khỏi nó. Virus sẽ sống trong dây thần kinh bạn cho đến khi bạn chết.”
Bà chỉ ra rằng nhiều quan niệm đạo đức hiện nay, đặc biệt trong hệ thống pháp luật, vẫn chịu ảnh hưởng từ ý tưởng “tội lỗi nguyên thủy”: rằng con người có thể sinh ra đã xấu xa.
Chính niềm tin này phần nào lý giải vì sao ở Mỹ tồn tại những bản án cực đoan, như tù chung thân không ân xá cho người phạm tội khi còn vị thành niên.
Cuốn sách vì thế không chỉ là khoa học, mà còn là một cuộc đối thoại giữa di truyền học, đạo đức và niềm tin tôn giáo.
Một trong những luận điểm quan trọng nhất của Harden là: con người không thể được chia rạch ròi thành tốt và xấu.
Những đặc điểm khiến một người dễ phạm sai lầm như xu hướng mạo hiểm hay chống đối trong bối cảnh khác, lại có thể trở thành lợi thế.
Nhiều doanh nhân thành công từng là những thanh thiếu niên nổi loạn. Sự khác biệt nằm ở cơ hội, môi trường và nguồn lực.
Điều này cũng dẫn đến một cảnh báo quan trọng: ý tưởng “loại bỏ sinh học xấu” thông qua lựa chọn di truyền là một ảo tưởng nguy hiểm.
Ở phần cuối, cuốn sách đưa người đọc đến một câu hỏi không dễ trả lời:
Những người phạm tội nghiêm trọng - tử tù, kẻ giết người, khủng bố - có thực sự khác chúng ta đến mức nào?
Câu trả lời của Harden không nhằm biện minh cho hành vi sai trái. Thay vào đó, bà buộc chúng ta phải đối diện với một sự thật khó chấp nhận: ranh giới giữa “chúng ta” và “họ” mong manh hơn ta nghĩ.
“Original Sin” không đưa ra một câu trả lời dứt khoát nhưng nó làm được một điều quan trọng hơn: khiến người đọc nhìn nhận lại cách chúng ta hiểu về tội lỗi, trách nhiệm và công lý.
Hiểu rằng con người bị chi phối bởi cả di truyền và hoàn cảnh không có nghĩa là xóa bỏ trách nhiệm. Nhưng nó buộc chúng ta phải đặt câu hỏi:
Đó không chỉ là câu hỏi của khoa học, mà là câu hỏi của chính mỗi chúng ta.
- Tham khảo: Sophie McBain (The Guardian)
