"Chi chi chành chành/ Cái đanh thổi lửa…" những câu hát quen thuộc từng gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt. Trong ký ức của không ít người, đây đơn giản là một bài đồng dao vui nhộn, thường xuất hiện trong trò chơi tập thể: một người xoè bàn tay, những người khác đặt ngón trỏ vào lòng bàn tay đó, vừa hát vừa chờ đến tiếng “ập” để rút tay thật nhanh, ai không kịp sẽ “thua”.
Thế nhưng, ít ai biết rằng đằng sau những câu hát tưởng chừng vô nghĩa ấy lại ẩn chứa một lớp nghĩa lịch sử sâu xa.
Trên thực tế, bài đồng dao "Chi chi chành chành" đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ với không ít dị bản khác nhau. Việc truyền miệng qua thời gian khiến nội dung bị “tam sao thất bản”, dẫn đến những phiên bản quen thuộc ngày nay có nhiều khác biệt so với bản gốc.
Trong ký ức của không ít người, đây đơn giản là một bài đồng dao vui nhộn, thường xuất hiện trong trò chơi tập thể. Phiên bản phổ biến mà nhiều người từng nghe là: “Chi chi chành chành/ Trái chanh (cái đanh) thổi lửa/ Con ngựa chết trương/ Ma vương ngũ đế/ Bác dế đi tìm/ Ù à ù ập…”
Thế nhưng phiên bản trên rất khác so với bản gốc. Theo giải thích của sách Kinh Thi Việt Nam của nhà văn Trương Tửu, bài vè này được ghi lại trong giai đoạn lịch sử những năm 1856 - 1888 khi đất nước ta rơi vào loạn lạc, bị giặc Pháp xâm lược, triều đình rối loạn. Cụ thể phải là: Chu tri rành rành/ Cái đanh nổ lửa/ Con ngựa đứt cương/ Ba vương tập đế/ Cấp kế đi tìm/ Hú tim òa ập.
Mỗi câu trong bài đồng dao đều được lý giải gắn với những sự kiện lịch sử cụ thể:
Vậy nghĩa của bài đồng dao này là gì? Chu tri rành rành có nghĩa là bố cáo cho mọi người đều biết.
Cái đanh nổ lửa nói về tiếng súng của quân đội Pháp bắn vào Đà Nẵng.
Con ngựa đứt cương chỉ việc băng hà của vua Tự Đức vào năm 1883 và sự rối loạn của triều đình Huế lúc bấy giờ. Sự kiện này cho thấy câu "con ngựa mất cương" hợp lý và có ý nghĩa hơn "con ngựa chết trương".
Ba vương tập đế chỉ vào việc trong vòng chưa đầy 1 năm từ tháng 9 năm 1884 sau khi vua Tự Đức mất, đã có liên tiếp 3 vị vua thay nhau lên ngôi là Hiệp Hòa, Kiến Phúc và Hàm Nghi.
Cấp kế đi tìm nói về việc Tôn Thất Thuyết vì bị Thống Chế De Coursy xử ép nên đêm 22 tháng 5 năm 1885 liều đánh úp dinh Khâm Sứ và đồn Mang Cá ở Huế. Việc thất bại, Thuyết đem vua đi trốn rồi truyền hịch Cần Vương đi khắp nơi. Quân Pháp một mặt lo dẹp loạn, một mặt cấp tốc cho người đi tìm vua Hàm Nghi để làm yên lòng dân.
Hú tim òa ập chỉ vào việc tên Trương Quang Ngọc làm phản, cùng với suất đội hầu cận vua Hàm Nghi là Nguyễn Đình Tình, nửa đêm 26 tháng 9 năm 1888 cùng 20 thủ hạ xông vào chỗ vua tạm trú ở làng Tả Bảo, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình, bắt vua trong lúc đang ngủ.
Như vậy, bài đồng dao tưởng như đơn giản lại có thể là một cách dân gian phản ánh thời cuộc, ghi lại những biến động lịch sử bằng hình thức truyền miệng, dễ nhớ, dễ thuộc.
Dù trải qua thời gian, nội dung có phần biến đổi, nhưng trò chơi "Chi chi chành chành" vẫn giữ nguyên giá trị của một hoạt động tập thể quen thuộc. Trẻ em khi tham gia không chỉ rèn luyện phản xạ nhanh, khả năng phán đoán mà còn học cách đọc nhịp nhàng, rõ ràng và tăng cường giao tiếp với bạn bè.
Từ một trò chơi tưởng chừng chỉ để giải trí, "Chi chi chành chành" hóa ra lại là một mảnh ghép thú vị của văn hóa dân gian, nơi lịch sử, ngôn ngữ và ký ức tuổi thơ đan xen theo một cách rất riêng. Không ít phụ huynh hôm nay, dù từng thuộc lòng bài đồng dao này, cũng có thể bất ngờ khi biết rằng phía sau những câu hát quen thuộc ấy lại là cả một câu chuyện dài của lịch sử dân tộc.
