Biến tiềm năng thành tài năng - Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn thờ tài năng thiên bẩm
Adam Grant cho rằng tiềm năng không nằm ở nơi bạn bắt đầu, mà nằm ở quãng đường bạn có thể đi được.
Tôi và Ida đang ở trong một lớp học đầy những đứa trẻ gần đến tuổi thiếu niên. Lớp năm hay lớp sáu gì đó, tôi không nhớ rõ.
Câu hỏi — câu đã khiến chúng tôi giơ tay — được đặt ra bởi giám đốc nhà trường. Câu hỏi đó là: “Ai ở đây đã đọc Kiêu hãnh và Định kiến?”
Tay tôi giơ lên theo phản xạ, dựa vào ký ức về lần đọc một phiên bản rút gọn, mượn từ ai đó từ trước. Tất nhiên, đó không phải là bản đầy đủ, nhưng vẫn tính chứ, phải không?
Vị giám đốc mỉm cười hài lòng, “Tuyệt! Em có thể đứng lên và tóm tắt nội dung cuốn sách cho cả lớp không?”
Sự phấn khích vì là một trong hai người duy nhất giơ tay lập tức tan biến. Đầu óc tôi trống rỗng, giống như nitơ lỏng bốc hơi ngay khi chạm vào không khí. Không phải do lo lắng hay gì cả. Chỉ là bằng cách nào đó… tôi quên sạch mọi thứ.
Tôi đứng đó, xấu hổ đến tột cùng, cố lục lọi từng ngóc ngách trong trí nhớ để tìm ra một cái tên, một tình tiết mơ hồ nào đó, bất cứ thứ gì. Không có gì cả. Rõ ràng là tôi không thể nói được gì, nên cô ấy chuyển sang người còn lại giơ tay.
Những mô tả đầy màu sắc của Ida về cuộc sống của gia đình Bennet và Mr. Darcy đã giải tỏa bầu không khí căng thẳng trong phòng. Nhưng tôi vẫn nhớ sự kiện đó cho đến tận hôm nay, hơn mười năm sau.
Đó là lần đầu tiên tôi cảm thấy bị “tê liệt” bởi sự đãng trí của mình.
Tôi luôn cảm thấy mình hay quên hơn hầu hết mọi người. Lấy ví dụ lần cách đây hai năm, khi tôi đến dự một bữa tiệc do người bạn thân thời trung học tổ chức. Ai đó hỏi tôi kể vài câu chuyện vui từ những năm tháng đó, nhưng tất cả những gì tôi nhớ ra đều nhạt nhẽo, không có chi tiết nào thú vị hay sống động. Như thể ba năm trung học đã bị xóa sạch khỏi trí nhớ tôi, giống như một lâu đài cát bị sóng cuốn đi.
Rồi còn những chuyện nhỏ nhặt hàng ngày — để quên kính, hay bước vào bếp rồi quên mất mình vào đó để làm gì.
Có những ngày, sự đãng trí này khiến tôi choáng ngợp. Nếu bạn cũng từng trải qua cảm giác đó, bạn sẽ hiểu chính xác ý tôi. Bạn cố giữ lại những món đồ kỷ niệm, ghi chép vào nhật ký như những cái neo giữ ký ức, nhưng cuối cùng chúng vẫn dần trôi đi…
Nhưng nơi mà sự đãng trí thực sự khiến tôi chật vật nhất là trong việc học. Điều đó thật bực bội, vì tôi thích tự mình tìm hiểu nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc quên nhanh đến vậy từng khiến tôi tự hỏi liệu mọi thứ có phải chỉ là phí hoài thời gian không.
Bạn đã bao giờ cảm thấy như vậy chưa — như thể bạn chỉ đang giậm chân tại chỗ? Nếu bạn thử thay đổi một chút cách nhìn về sự lãng quên thì sao?
Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột cho thấy quá trình tạo tế bào thần kinh mới (neurogenesis) thực sự góp phần xóa bớt ký ức. Bộ não của bạn quên đi những chi tiết không quan trọng và chỉ giữ lại những gì bạn trình bày với nó là quan trọng.
Hãy tưởng tượng cuộc sống của bạn sẽ hỗn loạn thế nào nếu bạn vẫn nhớ từng cuộc trò chuyện bạn từng có. Hoặc nhớ cả màu áo mà giáo viên toán trung học mặc trong tiết hình học đầu tiên. Quên đi những chi tiết vụn vặt giúp bạn bớt xao nhãng hơn, đồng thời cải thiện nhận thức và khả năng sáng tạo.
“Trí nhớ là gì nếu không có sự lãng quên? Điều đó là không thể. Để chức năng ghi nhớ hoạt động đúng cách, bạn phải có sự lãng quên.” — Oliver Hardt.
Nhưng điều đó không loại bỏ được vấn đề lớn nhất, đúng không?
Nếu bộ não của chúng ta được lập trình để quên đi, vậy chúng ta phải làm gì với tất cả những thông tin mà ta không muốn quên? Làm thế nào để chúng ta gửi tín hiệu cho bộ não để giữ lại những thông tin thực sự cần thiết cho việc học tập?
“Một nét mực mờ nhạt còn mạnh mẽ hơn cả trí nhớ sắc bén nhất.”
Đây là một câu nói sáo rỗng cũ kỹ, nhưng nó đúng vì đơn giản là sự thật.
Việc ghi chép không bao giờ nên lỗi thời. Khi tôi đọc sách với mục đích học tập chứ không chỉ để giải trí, tôi luôn có một cây bút và một cuốn sổ bên cạnh để ghi lại những suy nghĩ, ý tưởng hoặc trích dẫn khiến tôi ấn tượng. Điều này tốn thời gian và làm chậm tốc độ đọc đáng kể, nhưng nó hoàn toàn xứng đáng.
Nhưng hãy thành thật mà nói… việc viết ghi chú không phải là phần quan trọng nhất. Để củng cố dấu vết trí nhớ từ việc đọc, điều quan trọng là phải có sự củng cố thông tin.
Đây là quá trình bộ não nhận diện và làm ổn định những kiến thức bạn thu nhận được từ việc đọc. Điều này đòi hỏi một sự xem xét lại có chủ đích đối với tài liệu đã học.
Khi bạn xem lại những gì đã đọc hoặc học, bạn đang gửi tín hiệu đến não rằng: “Này, đây là thông tin quan trọng đấy. Hãy cố gắng nhớ nó.”
Trong suốt một thời gian dài, đây chính là thách thức lớn nhất của tôi… làm thế nào để xem lại ghi chú theo cách giúp tôi vượt qua sự lãng quên. Liệu điều này có thể được thực hiện một cách có hệ thống không?
Tự thí nghiệm để cứu cánh
Có hai nhà khoa học mà mức độ tự thí nghiệm của họ khiến tôi kinh ngạc.
Barry Marshall, một bác sĩ người Úc, đã uống một dung dịch có chứa vi khuẩn để chứng minh mối liên hệ giữa loét dạ dày và nhiễm khuẩn H. pylori. Tôi thực sự ngưỡng mộ sự dũng cảm của ông ấy. Theo đúng nghĩa đen. Nhưng hôm nay, tôi không nói về ông ấy.
Hermann Ebbinghaus là một nhà tâm lý học, và thí nghiệm tự thân của ông ấy tập trung vào trí nhớ. Một trong những kết quả quan trọng từ các thí nghiệm của ông — cũng là trọng tâm của bài viết này — chính là đường cong quên lãng (forgetting curve).
Việc tìm hiểu về điều này đã thay đổi cách tôi tiếp cận việc học và ghi nhớ.
Trong thí nghiệm nổi tiếng của mình, Ebbinghaus đo lường khả năng ghi nhớ những âm tiết vô nghĩa do chính ông tạo ra. Ông có những danh sách dài các âm tiết này, liên tục học thuộc và lặp đi lặp lại cho đến khi có thể nhớ chính xác mọi thứ.
Mục tiêu của ông rất đơn giản: xác định khoảng thời gian cần thiết để học lại một danh sách so với lần đầu tiên. Khái niệm này được gọi là tiết kiệm ghi nhớ (savings). Nó chỉ ra lượng thời gian mà bạn có thể tiết kiệm trong lần học thứ hai nhờ vào lần học đầu tiên.
Ebbinghaus phát hiện ra rằng nỗ lực cần thiết để học lại sẽ giảm mạnh theo thời gian.
Điều này cho thấy rằng việc quên là điều xảy ra và không thể tránh khỏi.
Khi tôi thấy điều này, tôi nhận ra rằng mình không hề đơn độc. Nhưng tôi cũng tìm ra giải pháp cho vấn đề này. Việc củng cố việc học thông qua việc ôn tập và tự kiểm tra theo các khoảng thời gian nhất định giúp tăng cường khả năng ghi nhớ thông tin sau này.
Không giống như việc đọc lại một cách thụ động – vốn không kích thích não bộ nhiều – việc nhớ lại chủ động đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn, từ đó hình thành các dấu vết trí nhớ mạnh mẽ hơn.
Mỗi lần bạn chủ động nhớ lại thông tin, đường cong lãng quên sẽ trở nên ít dốc hơn. Điều này có nghĩa là việc lưu giữ kiến thức sẽ dễ dàng hơn, và việc học lại sau này sẽ ít tốn công sức hơn.
Khi bạn chủ động nhớ lại thông tin bằng cách tự kiểm tra hoặc tóm tắt từ trí nhớ, bạn không chỉ đang lưu trữ thông tin trong não mà còn đang tổ chức lại và củng cố nó, giúp việc truy xuất dễ dàng hơn trong tương lai. Đây là cách bạn báo hiệu cho não bộ rằng một thông tin nào đó quan trọng và đáng được giữ lại.
Nếu bạn sắp xếp các lần nhớ lại một cách hợp lý, những ký ức học tập của bạn sẽ bám chặt như bơ đậu phộng dính trên vòm miệng vậy.
Để đảm bảo rằng bạn luôn theo sát quá trình ôn tập của mình, bạn cần chuẩn bị tinh thần. Bạn sẽ làm điều này mỗi ngày. Hãy chọn một khoảng thời gian và địa điểm cố định.
Tôi đã lên lịch cho giờ học của mình vào buổi sáng vì tôi thường cảm thấy mệt vào cuối ngày. Khi mới bắt đầu, tôi sử dụng bút và giấy để theo dõi thủ công các từ vựng mới và các lần ôn tập của chúng.
Đó là cách tôi tạo ra mẹo ‘2–7–30’.
Khi tôi bắt đầu thực hành lặp lại ngắt quãng, tôi chỉ có ước mơ trở nên thành thạo tiếng Tây Ban Nha và một cuốn sổ trống. Tôi quyết định sử dụng mặt phải của trang giấy để ghi từ vựng mới và mặt trái để ôn tập.
Tôi ôn lại từ vựng vào ngày thứ 2, 7 và 30 kể từ khi học chúng.
Các khoảng thời gian (2–7–30) được dựa trên đường cong lãng quên của Ebbinghaus và khả năng ghi nhớ của tôi (được xác định qua thử nghiệm thực tế).
Mỗi người có thể có khoảng thời gian khác nhau, nhưng mục tiêu của tôi là thực hành nhớ lại ngay tại thời điểm ký ức đang dần phai nhạt.
Việc nhớ lại càng tốn công sức, khả năng ghi nhớ càng tốt. Tôi đã sử dụng một lịch Google đơn giản để theo dõi các lần ôn tập mỗi ngày. Mỗi ngày, trước khi học từ mới, tôi sẽ mở lịch ôn tập và hoàn thành ba bộ ôn tập đã lên lịch cho ngày hôm đó.
Với những từ mà tôi đã luyện tập đều đặn bằng phương pháp này, tôi có thể nhớ được hơn 90% vào ngày thứ 30.
Bây giờ, hãy nghĩ xem cách này có thể áp dụng cho việc đọc sách như thế nào. Bạn có thể viết một bản tóm tắt một trang sau khi hoàn thành cuốn sách và lên lịch ôn tập vào các ngày 2, 7 và 30 trong tương lai.
Bằng cách che đi một số phần và tự kiểm tra với bản tóm tắt đã viết hoặc thử tóm tắt lại từ trí nhớ, bạn sẽ cải thiện khả năng lưu giữ thông tin trong nhiều tháng tới.
Việc học từ vựng theo cách thủ công mỗi ngày dần trở nên mệt mỏi với tôi. Tuy nhiên, phương pháp này vẫn rất hiệu quả khi ghi chú và tóm tắt sách. Còn để học từ vựng mới, tôi đã chuyển sang sử dụng Anki.
Hãy tưởng tượng Anki như một bộ flashcard nâng cấp vượt trội. Bạn có thể đặt câu hỏi (từ vựng) ở mặt trước và câu trả lời (dịch nghĩa) ở mặt sau. Bạn cũng có thể sử dụng hình ảnh, che đi các từ cần học. Thuật toán của Anki sẽ kiểm tra bạn với nhiều bộ câu hỏi và câu trả lời theo các khoảng thời gian khác nhau, giúp bạn rèn luyện khả năng hồi tưởng chủ động. Bạn có thể dùng nó cho bất cứ điều gì.
Anki cũng rất hữu ích khi ôn lại các bản tóm tắt sách. Bạn có thể chụp ảnh những điểm quan trọng trong quá trình đọc và làm mờ một số phần bằng tính năng che hình ảnh. Bằng cách tận dụng thuật toán của Anki, bạn có thể luyện tập khả năng truy xuất thông tin, hỗ trợ việc học tập lâu dài một cách hiệu quả.
Điều tôi nhận ra từ tất cả những điều này
Có lẽ tôi hay quên hơn người bình thường. Nhưng bây giờ, điều đó không còn làm tôi bận tâm như trước nữa. Tôi đã tìm ra cách ghi nhớ những điều thực sự quan trọng.
Thứ Tư tuần trước, gia sư tiếng Tây Ban Nha của tôi rất ấn tượng với tiến bộ từ vựng mà tôi đạt được. Đó không phải là sự may mắn. Đó là kết quả của những hiểu biết từ Ebbinghaus, phương pháp thử nghiệm 2–7–30 của tôi và Anki.
Lãng quên không phải là kẻ thù — đó là cách bộ não tạo ra không gian cho những điều thực sự quan trọng. Điều tôi đang làm chỉ là chủ động quyết định những gì tôi muốn giữ lại. Vậy nên, đây là thử thách tôi dành cho bạn:
Lần tới khi bạn học một điều gì đó mới, đừng để nó trôi qua một cách ngẫu nhiên.
Hãy thử nghiệm những kỹ thuật này.
Bắt đầu từ những bước nhỏ và cam kết với quá trình.
Bộ não của bạn có khả năng làm những điều phi thường.
Hãy thử phương pháp 2–7–30 hoặc Anki và tự kiểm chứng kết quả!
- Theo Medium
